«Περιμένοντας τους βαρβάρους που δεν υπάρχουν»

Ο δημόσιος διάλογος για τις μεταρρυθμίσεις στην Ανώτατη Εκπαίδευση είναι μία περίπτωση προς μελέτη. Ο τρόπος προσέγγισης των θεσμικών παρεμβάσεων -όσων εδώ και δεκαετίες προσπάθησαν να απαντήσουν σε οφθαλμοφανή και κοινώς ομολογούμενα προβλήματα των ελληνικών πανεπιστημίων – θα μπορούσε να αποτελεί ορισμό για την «αυτοεκπληρούμενη προφητεία». Γιατί η «εξίσωση» έχει σταθερά έναν κοινό παράγοντα: Την αντίδραση. Θα περάσει ο νόμος; Και αν περάσει θα εφαρμοστεί; «Αυτό το νομοσχέδιο θα μείνει στα χαρτιά», όπως λέει και το διαχρονικό σύνθημα;

Τα παραδείγματα είναι πολλά κι ίσως η κατανόηση αυτού του «φοβικού συνδρόμου» να είναι χρήσιμη, προκειμένου να αποτιμηθούν οι λόγοι που μεταρρυθμίσεις, οι οποίες πέτυχαν ευρύτατη κοινοβουλευτική συναίνεση, υπονομεύτηκαν στην πράξη.

Η ουσία είναι πως ο φόβος της αντίδρασης λειτουργεί παραλυτικά, τόσο σε πολιτικό όσο και ακαδημαϊκό επίπεδο· είτε ο φόβος έχει να κάνει με το θεωρητικό πολιτικό κόστος της υλοποίησης μιας αλλαγής, είτε με την «ομηρία» των απειλών και της βίας, που αντιδημοκρατικές μειοψηφίες προσπαθούν να επιβάλλουν στις διοικήσεις των ΑΕΙ. Νομοτελειακά, ωστόσο, η δράση προκαλεί αντίδραση. Και έχει αξία να δει κανείς ποια είναι αυτή η αντίδραση και ποια τα κίνητρά της, γιατί διαφορετικά κινδυνεύουμε να καταλήξουμε … «περιμένοντας τους βαρβάρους» του Καβάφη, οι οποίοι δεν έρχονται ποτέ.

Ποιοι, όμως, είναι οι «βάρβαροι» ή οι «δυνάμεις του κακού», μπροστά στις οποίες οι νόμοι κι οι θεσμοί καθίστανται ανίσχυροι; Ζούμε σε ένα Κράτος Δικαίου, όπου οι νόμοι ψηφίζονται για να εφαρμόζονται. Η υλοποίηση των μεταρρυθμίσεων στην Ανώτατη Εκπαίδευση δεν είναι «κυνήγι μαγισσών» και η επίκληση των πιθανών ή και υπαρκτών αντιδράσεων και εντάσεων καταλήγει πρόσκομμα, που απλώς ενισχύει την αδράνεια, καθηλώνει τα πανεπιστήμια, τα κρατά δέσμια χρόνιων παθογενειών.

Αλλωστε, η εργαλειοποίηση των αλλαγών, η δαιμονοποίησή τους, δεν είναι αθώα, ούτε έχει μόνο τα χαρακτηριστικά πολιτικής αντιπαράθεσης. Πρέπει να λέμε κάποτε τα πράγματα με το όνομά τους. Οσοι επενδύουν στις εντάσεις, όσοι επιδιώκουν την αποτελμάτωση, είναι εκείνοι που φοβούνται πως η αλλαγή θα τους βγάλει από τη θαλπωρή της ασφάλειας, που τους προσέφερε η πολιτικοποίηση της πανεπιστημιακής ζωής και η ευκολία της καθοδήγησης παρατάξεων στην εμπροσθοφυλακή.

Ομως, στην κοινωνία, και κυρίως στα νέα παιδιά που επενδύουν το μέλλον τους στο ελληνικό δημόσιο πανεπιστήμιο, διλήμματα του τύπου «αλλαγή ή εντάσεις» δεν υπάρχουν. Και αυτή είναι η πραγματικότητα. Γιατί στη συζήτηση για την καθημερινότητά τους στο πανεπιστήμιο και το μετέπειτα αντίκρισμα των πτυχίων τους στην αγορά εργασίας δεν υπάρχουν συντηρητικές και προοδευτικές προσεγγίσεις.

Η αναζήτηση συναινέσεων στον χώρο της παιδείας είναι sine qua non προϋπόθεση για τη βιωσιμότητα των μεταρρυθμίσεων. Και είναι δεδομένο πως υπάρχει κοινός τόπος στην ανάγκη για μεγαλύτερη αυτονομία των πανεπιστημίων, για ασφαλές πανεπιστημιακό περιβάλλον, για την ενίσχυση της χρηματοδότησης και της στελέχωσης, για απόλυτη διαφάνεια στη διοίκηση, για αξιοκρατία, για εξωστρέφεια, για βελτίωση των υποδομών.

Στον φόβο της αντίδρασης ελλοχεύει η αδράνεια, η απραξία, η παρακμή. Στη δημοκρατία όμως δεν υπάρχουν εκβιαστικά διλήμματα. Κάθε φωνή ακούγεται και είναι σεβαστή, αλλά κανένας όχλος, καμία βίαιη ή υποκινούμενη αντίδραση δεν δύναται να υπονομεύσει τη δημοκρατική έκφραση και τη νομιμότητα. Τις ιδεοληψίες και ιδιοτέλειες εν τέλει τις έχει ξεπεράσει η ίδια η πραγματικότητα, τις αλλαγές τις ζητά επιτακτικά η κοινωνία.

Ο Νίκος Γ. Παπαϊωάννου είναι πρύτανης του ΑΠΘ