Ελλάδα ’21

Το 2021 ήταν ιδιαίτερη χρονιά για την Ελλάδα, συγκυρίας και Ιστορίας ένεκα. Η στρογγυλή επέτειος της Ελληνικής Επανάστασης έδωσε τη δυνατότητα να φωτιστούν με ειδικό τρόπο οι δύσκολες εξελίξεις αλλά και οι όχι αναγκαστικά σκοτεινές προοπτικές. Αν έπρεπε να το πούμε με μια φράση, θα διάλεγα την ακόλουθη, που περιέχει και ελπίδα και αγωνία: «Η Ελλάδα αντέχει, μαθαίνει όμως άραγε;».

Τα γεγονότα αναδεικνύουν μια κυβέρνηση αρκετά σοβαρή και ακόμα κυρίαρχη, όχι όμως ικανή για ποιοτικό άλμα. Μια αξιωματική αντιπολίτευση σε πορεία φθοράς, όχι όμως εξαφάνισης. Ενα σοσιαλδημοκρατικό Κέντρο που ξαναβρίσκει τα πατήματά του, απέχει όμως αρκετά από την ωριμότητα. Την επιτυχή, στην πρώτη φάση, αντιμετώπιση της πανδημίας, να έχει διαδεχθεί αμηχανία και εμπειρισμός. Την εθνικά χρήσιμη αμυντική θωράκιση (συμφωνίες με Γαλλία και ΗΠΑ, συμμετοχή στις διεργασίες εντός της Ευρωπαϊκής Ενωσης τόσο στο καθαρά αμυντικό όσο και στο μεταναστευτικό μέτωπο) να έρχεται με βαρύ οικονομικό και «ιδεολογικό» («νόμος και τάξη») τίμημα. Τη βελτίωση των οικονομικών δεικτών να μην ακολουθείται από πραγματικές μεταρρυθμίσεις, πέρα ίσως από την εισαγωγή της γονικής «συνεπιμέλειας». Την προσπάθεια θεσμικού ξεκαθαρίσματος σκοτεινών υποθέσεων (προανακριτικές επιτροπές για «σκάνδαλο Novartis», ραδιοτηλεοπτικές άδειες, ενίσχυση του Τύπου εν μέσω πανδημίας) να μην οδηγεί σε γενική αναβάθμιση της δικαιοσύνης και της αίσθησης δικαιότητας αλλά να συνοδεύεται από αύξηση της βίας, ιδίως γενετήσιας και κυρίως στρεφόμενης κατά των γυναικών, νομοθετικές προχειρότητες και μάχες με ανεμόμυλους, όπως για τα δικαιώματα καταδικασμένων για τρομοκρατική δράση ή για την «υποχρεωτικότητα» του σωτήριου εμβολιασμού. Η αλλαγή μοιάζει δυνατή, με όρους όμως, για να δανειστώ μια έκφραση του Γιάννη Βούλγαρη, «καχεκτικής δημοκρατίας»: αργή βελτίωση, χωρίς βάσεις υπέρβασης.

Τρία είναι, κατά τη γνώμη μου, τα σημεία στα οποία η Ελλάδα του 2021 «συναντά» την Ελλάδα του 1821: η εσωτερική διχόνοια, η σχέση μας με τους «ξένους», η διαπάλη εκσυγχρονιστικών και οπισθοδρομικών τάσεων. Η δημόσια ενασχόληση με την Επανάσταση, που, ελέω πανδημίας, είχε περισσότερο επιστημονική παρά τελετουργική έκφραση, έφερε στην επιφάνεια τους ξεχασμένους από τα επίσημα εγχειρίδια εμφύλιους πολέμους, αλλά και κατέστησε σαφές ότι οι εμφύλιοι ούτε αποτελούν ελληνική ιδιαιτερότητα ούτε οφείλονται σε κάποια νομοτέλεια της φυλής μας: το «μάθημα» είναι ότι στις πολιτικές διαφωνίες και στα αντιτιθέμενα συμφέροντα προσδίδει χαρακτήρα διχασμού η έλλειψη αντίστασης στην, κατά Ράμφον, «συναισθηματική αλληλοσφαγή», που δεν αφήνει περιθώρια όχι μόνο στη συνεννόηση αλλά ούτε καν στη συνύπαρξη. Το 2021, η κοινωνία διατήρησε κάποια στοιχειώδη συνοχή, η δίνη της πανδημίας δεν την παρέσυρε, ακόμα τουλάχιστον, σε παρόμοια με την «εποχή των Μνημονίων» αυτοκαταστροφικά πειράματα, ωστόσο ο ατομικισμός, η αυτοπεριχαράκωση, η ψυχική ένταση και η καταφυγή στη σύγκρουση για τη σύγκρουση καραδοκούν απειλητικά.

Στο ζήτημα της σχέσης μας με τα άλλα έθνη και ιδίως, στη σημερινή εποχή, με τα υπερεθνικά σύνολα, θα ήταν, πιστεύω, πολύ εποικοδομικότερη από τη συνεχή ταλάντευση ανάμεσα στη (φαντασιακή) Ανατολή και την (εξιδανικευμένη) Δύση, καθώς κι ανάμεσα στη μεμψιμοιρία και τη δουλικότητα, μια στάση τύπου Καποδίστρια και, αργότερα, Ελευθέριου Βενιζέλου, με επίκεντρο την άντληση πλεονεκτημάτων από τη διεθνή συνύπαρξη και την έλξη που συνεχίζει να ασκεί, ως πολιτισμικό και βιοτικό μοντέλο, η Ελλάδα. Ως προς την έκβαση της «εκσυγχρονιστικής διαπάλης», φοβούμαι ότι φαινόμενα όπως το κράτος-αραμπάς, οι δίκες που αργούν δέκα χρόνια και επαναλαμβάνονται δέκα φορές, η ποδοσφαιροποίηση και ο εκχυδαϊσμός της κοινοβουλευτικής διαδικασίας, η προσήλωση στα διοικητικά της εκπαίδευσης και όχι στην ουσία της, η απομάκρυνση από κάθε κρίση περί καταλληλότητας και από κάθε επιλογή βάσει προσόντων φανερώνουν με ενάργεια την κατεύθυνση μιας πυξίδας που δεν έχει και πολύ αλλάξει από την εποχή του Κολοκοτρώνη και του Μαυροκορδάτου.

Παραδόξως νεωτερική, για να δανειστώ έναν άλλο τίτλο του Βούλγαρη, αλλά και επίμονα αντιστεκόμενη στις δυνάμεις της, η χώρα μας πατάει στην Ιστορία της, αλλά και την καταπατάει. Αποδεικνύει διαρκώς τις αντοχές της, αλλά και τις χρησιμοποιεί ως δικαιολογία για μια στασιμότητα που δεν της αξίζει.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος