Αλλοτινά Χριστούγεννα

Συχνά αυτές τις μέρες έρχονται και με επισκέπτονται τα Χριστούγεννα της ζωής μου, είτε αυτά είναι εμπειρίες που τις έζησα, είτε λογοτεχνικές ιστορίες που σημάδεψαν τη μαθητεία μου, κυρίως την παιδική και την εφηβική, τόσο τραυματικές, ώστε να τις αισθάνομαι ως πραγματικές εμπειρίες και σαν τέτοιες να τις αναπολώ στη μνήμη.

Νύχτα παραμονής Χριστουγέννων του 19… (όπως θα το έγραφε παλιός πεζογράφος), βρέθηκα στρατιώτης να φυλάω σκοπιά στις αποθήκες πολεμικού υλικού του Ελληνικού Στρατού. Αγνωστοι όλοι οι στρατιώτες που καλύψαμε εκείνη τη νύχτα τη βάρδια. Θα φύλαγα τη σκοπιά στα ξημερώματα των Χριστουγέννων, 2-4. Μαζεμένοι όλοι οι συνάδελφοι, άγνωστοι τελείως μεταξύ μας, ακόμα και από άλλους λόχους, καθόμασταν γύρω από ένα βαρέλι πετρελαίου που είχε μετατραπεί σε σόμπα, την οποία τροφοδοτούσαμε με κούτσουρα και λαμπάδιαζε. Εποχή που δεν υπήρχαν κινητά και έτσι η νύχτα πέρασε χωρίς επικοινωνία με τα αγαπημένα πρόσωπα. Συνυπήρχαμε συνάδελφοι με διαφορετικές ηλικίες. Οι περισσότεροι στα 19, αλλά αρκετοί, οι λιγότεροι, όπως κι εγώ, πτυχιούχοι που είχαμε αναβολή λόγω σπουδών και βρεθήκαμε στα χακί στα 23 και βάλε. Η πρώτη διαπίστωση, στα δύσκολα εκείνα χρόνια, ήταν πως, όσοι πτυχιούχοι υπηρετούσαμε ως απλοί πολίτες, υπήρχαν δύο λόγοι να μη γίνουμε επιλοχίες ή ανθυπολοχαγοί: λόγοι υγείας και λόγοι πολιτικοί, αφού ακόμη τότε καθόριζαν τη ζωή των νέων τα χαρτιά με τα πολιτικά φρονήματα (των γονέων, βεβαίως). Γύρω, λοιπόν, από το βαρέλι – σόμπα, άγνωστοι μεταξύ μας και με παρόντα έναν επιλοχία της αλλαγής, δεν ήταν δυνατόν να ανοίξουμε κουβέντα για την προσωπική μας ζωή, τις συνθήκες των σπουδών μας και, βέβαια, για τη συνύπαρξή μας με άλλους νέους, εργάτες, αγρότες, υπαλλήλους, ανέργους, μικρεμπόρους. Θυμάμαι, ανάμεσα στους άλλους τρεις τέσσερις πτυχιούχους της βάρδιας ήταν και δύο που είχαν γυρίσει από σπουδές, ο ένας αστροφυσικός από το Χάρβαρντ, ο άλλος πτυχιούχος Φιλοσοφίας από το Παρίσι, ακροατής του Ζαν – Πολ Σαρτρ. Εγώ με πτυχίο Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Αθήνησι και πτυχίο του Ωδείου Αθηνών υποκριτικής και ιστορίας θεάτρου. Ολοι μας είμαστε τέκνα μικροαστικών οικογενειών, πτυχιούχοι, τελειόφοιτοι Λυκείου, Γυμνασίου και Δημοτικού, με γονείς υπαλλήλους, εμπόρους και εργάτες. Αλλά χωρίς ούτε μία κοινή εμπειρία ζωής. Χωρίς κοινούς φίλους, αλλά και χωρίς κοινή καταγωγή. Αλλος από Λιβαδειά, άλλος από Σπάρτη και άλλοι από Σεπόλια, Γκύζη και Ραφήνα. Το μόνο κοινό που αισθανόμουν, πως θα είχαμε δει τα ίδια φιλμ. Αλλά δίστασα να ανοίξω κουβέντα, υποψιαζόμενος πως αποκλείεται να είχαμε τα ίδια αισθητικά γούστα. Επειδή, όμως, λάτρευα την ελληνική λαϊκή υποκριτική που σχεδόν αποθησαύρισε το λαϊκό σινεμά, άνοιξα συζήτηση για τον Βέγγο, τον Σταυρίδη, τον Γκιωνάκη, τη Βασιλειάδου και τη Βλαχοπούλου. Η παρέα τσίμπησε κι έτσι, στο αξέχαστο εκείνο ξενύχτι των Χριστουγέννων, ακολουθήσαμε τα μεθυσμένα βήματα του Ορέστη Μακρή, τις τρεχάλες του Βέγγου και τις ελληνικούρες της Μαντάμ Σουσούς της Μαρίκας Νέζερ. Δεν είχα, βέβαια, αποκαλύψει τις θεατρικές μου σπουδές κι έτσι ως «αρχαιολόγος» απολάμβανα σεβασμό. Και μόνο η αποκάλυψη της θεατρικής ιδιότητας σε εκείνα τα λαϊκά παιδιά εκείνη την εποχή ενίσχυε προκαταλήψεις!!

Για πρώτη φορά στη ζωή μου έως εκείνη τη νύχτα ένιωσα τη μοναξιά μέσα στο πλήθος. Ακόμα και το γλωσσικό ιδίωμα του καθενός μας αποξένωνε: Ρουμελιώτες, Επτανήσιοι, Κρητικοί και Πειραιώτες από την Τρούμπα και το Κερατσίνι. Εγώ παιδάκι στο ψαλτήρι της ενορίας τόλμησα να ψάλω μουρμουριστά το απολυτίκιο της Γέννησης του Χριστού και από την απέναντι συντροφιά, καθαρά κοροϊδευτικά, μου απάντησε ένας μυστακοφόρος συνάδελφος με ρεμπέτικο. Ωσπου ήρθε η σειρά μου να φυλάξω στη σκοπιά μια άγρια νύχτα με χιονόνερο και ανέμους που ξερίζωναν δέντρα. Μέσα στην ερημιά του στρατοπέδου και την ανεμοζάλη πέρασα τη βάρδια μου, ψέλνοντας απολυτίκια της Γεννήσεως που δεν είχαν για μένα μια θρησκευτική καταγωγή. Επαρχιώτης σε μια πόλη που δεν είχε ούτε κέντρα διασκέδασης, ούτε λαϊκές ταβέρνες, ούτε κυρίαρχο εργατικό πληθυσμό, μια πόλη μικροαστών, υπαλλήλων, εμπόρων και μια νοικοκυρεμένη γειτονιά με μόνιμους Ατσίγγανους, μια πόλη χωρίς φιλαρμονική, χωρίς καν χοροδιδασκαλείο (που είχαν μικρότερες κωμοπόλεις), η μόνη μουσική ήταν οι κυριακάτικες λειτουργίες και οι μεγάλες θρησκευτικές γιορτές, με πράγματι ταλαντούχους ψαλτάδες. Και στις απομακρυσμένες γειτονιές, τα πρώτα μεγάφωνα σαν τεράστια χωνιά, που τα βράδια βραχνά έσπερναν στις γύρω γειτονιές ρεμπέτικα τραγούδια. Σε ένα τέτοιο ταβερνάκι, προέφηβος, είδα να χορεύουν απελπισμένα ζεϊμπέκικα φαντάροι που από το στρατόπεδο της πόλης μας έφυγαν για την Κορέα!!

Ηταν η εποχή που ανακάλυπτα στη βιβλιοθήκη την πλούσια του φιλόλογου πατέρα μου – εξόριστου τότε – τη μεγάλη ελληνική και ξένη λογοτεχνία. Ετσι τις μέρες των Χριστουγέννων ανέσυρα και για πολλοστή φορά διάβαζα κυρίως διηγήματα σχετικά με τις γιορτάδες μέρες. Δεν θα μείνω στους συγγραφείς, αλλά στα θέματα που, τότε τουλάχιστον, ήταν ακόμη γνώριμα στις εμπειρίες μου στην απομονωμένη επαρχιακή πόλη, χωρίς βέβαια δημόσια βιβλιοθήκη, χωρίς φιλαρμονική, χωρίς θέατρο, μόνιμα δύο σινεμά που έπαιζαν Ταρζάν και γκανγκστερικά αμερικάνικα φιλμ, χωρίς τηλεόραση και με ραδιόφωνο (το κρατικό και των Ενόπλων Δυνάμεων) που μετέδιδε καντάδες και ελληνικά… σουίνγκ και φοξ τροτ! Ετσι ο κόσμος, πέρα από την καθημερινή μιζέρια, ήταν η λογοτεχνία. Και, ως γνωστόν, δεν υπάρχει λογοτεχνική παραγωγή για ευτυχισμένους ανθρώπους. Τα Χριστούγεννα και την Πρωτοχρονιά ανέσυρα από τη βιβλιοθήκη του πατέρα μου τα χριστουγεννιάτικα διηγήματα του Παπαδιαμάντη και όσα κείμενα είχαν ως χρόνο αφήγησης τις γιορτινές ημέρες. Περνούσα τις κρύες μέρες των διακοπών με ένα μαγκάλι που έκαιγε πυρήνα από λιωμένα ελιοκούκουτσα. Δεν φορούσα ακόμα μακρύ παντελόνι και οι γάμπες μου, τόσες ώρες δίπλα στο μαγκάλι, δημιουργούσαν οιδήματα!

Ο Παπαδιαμάντης ήταν η μεγάλη μου αποκάλυψη. Εξάλλου εκείνη την εποχή η καθαρεύουσα ήταν η επίσημη γλώσσα και της Διοίκησης και της Εκπαίδευσης. Η εκπαιδευτική μου πείρα γνώρισε τα πρόσφατα χρόνια μαθητές που αγνοούσαν τις μισές λέξεις από ένα διήγημα του Παπαδιαμάντη, του Ροΐδη, του Βιζυηνού – των τριών μεγάλων πεζογράφων της Ελλάδας!! Αλλά δίπλα στα αριστουργήματα του Παπαδιαμάντη βρήκα στην πατρική βιβλιοθήκη έξοχα διηγήματα του Καρκαβίτσα, του Βουτυρά, του Βενέζη, του Μυριβήλη, του Μαγκλή, του Ι.Μ. Παναγιωτόπουλου.

Η λογοτεχνία μας είναι γεμάτη με ανθρώπους της μοναξιάς, της ορφάνιας, του περιθωρίου, των φυλακών, της εξορίας, της ξενιτιάς. Εκείνος ο Αμερικανός του Παπαδιαμάντη, ο Σκιαθίτης που γυρνά Χριστούγεννα στο πατρικό νησί και βρίσκει έρημο το σπίτι του, αφού όλοι έχουν πεθάνει ή μεταναστεύσει, είναι σπαρακτικό ντοκουμέντο της αιώνιας μοίρας του μετανάστη από αιώνων λαού μας. Αλλά και το σπαρακτικότερο διήγημα του Καραγάτση με τον μονήρη γέροντα που κάθε βράδυ, σε ένα στενοσόκακο δίπλα στην Ομόνοια, έφερνε και τάιζε δεκάδες γάτες με άντερα που πετούσαν οι χασάπηδες και τον σπίτωσε ένα βράδυ με χιονιά μια νέα πόρνη στη γειτονιά, που της έκαναν πόλεμο οι παλιότερες και δεν σταύρωνε πελάτη, με σπαρακτικό ερωτικό σκούξιμο της διπλής μοναξιάς χρονιάρες μέρες. Και το άλλο εξαίσιο διήγημα του Νιρβάνα, όπου ένας μοναχικός νοικάρης σε ένα υπόγειο, αμίλητος και απρόσιτος, ξαφνιάζει την παραμονή των γιορτών τη γειτονιά όταν όλοι μαθαίνουν πως ο έρμος βρήκε τη χαμένη του οικογένεια και στο υπόγειό του γίνεται τρικούβερτο γλέντι, για να ξυπνήσουν οι γείτονες τα ξημερώματα με φωνές και βρισίδια και να ανακαλύψουν πως ο γείτονας είχε νοικιάσει έναν περιφερόμενο θίασο για να υποδυθεί το σόι του και δεν είχε να τους πληρώσει!! Και το άλλο έξοχο διήγημα του Καραγάτση με τον χασικλή που αναζητεί παραμονή Χριστουγέννων τη δόση του και βρίσκει καταφύγιο σε άλλο ερημικό κατάλυμα.

Για να κλείσω με τον έξοχο και άδικα ξεχασμένο Βουτυρά, τον Ελληνα αντάξιο με τους αλητογράφους του ευρωπαϊκού Βορρά, Σκανδιναβούς και Ρώσους, τον Χάμσουν, τον Γκόρκι, που διέσωσε τους Ελληνες απόκληρους που, χρονιάρες μέρες, βρίσκουν απάγκιο σε νυχτερινά άσυλα, με μια καραβάνα με σούπα και μια φτερούγα κοτόπουλου.