Μολιέρος: Ελάσσονα αριστουργήματα

Δέος καταλαμβάνει κάθε μελετητή, αλλά και πρακτικό της σκηνής, με το πλήθος των έργων του Μολιέρου, όπως εξάλλου και του Σαίξπηρ. Δύο εργάτες της σκηνής, θιασάρχες, ηθοποιοί, διαχειριστές οικονομικών και οργανωτές περιοδειών, σε μιαν εποχή που έλειπαν τα σημερινά μέσα συγκοινωνίας, άφησαν κληρονομιά της ανθρωπότητας αριστουργήματα της θεατρικής ιστορίας και παιδείας, αδιανόητα και σε ποσότητα και σε ποιότητα για τον πλέον γόνιμο σημερινό συγγραφέα, αφιερωμένο αποκλειστικά στη συγγραφή.

Αφιέρωσα στο περασμένο μου κείμενο σε αυτές τις σελίδες κριτικές προσεγγίσεις για ορισμένα από τα μεγαλοφυή σε σύλληψη και διάρκεια γόνιμα έργα του Μολιέρου. Θεατρικές ηπείρους στον θεατρικό χάρτη. Αλλά και τα μικρά και μεγάλα νησιά του έχουν και μαγευτικά τοπία και σπάνια δέντρα με γλυκόπικρους καρπούς. Το 1991 έγραφα στην κριτική μου για τον «Ζωρζ Νταντέν» του Θεάτρου Εξαρχείων: «Ο Μολιέρος στον “Ζωρζ Νταντέν” εμμένει στη διερεύνηση του δραματουργικά ενδιαφέροντος που προσδιορίζει την κοινωνία της εποχής του. Μελετά το πρόβλημα, ανατέμνοντας έναν θεμελιώδη θεσμό, όπως είναι ο γάμος. Στο έργο αυτό ο Μολιέρος προχωρεί στην αποκάλυψη των τερατωδών γάμων που συνομολογούντο, δίκην συμβολαιογραφικών συμβολαίων, ανάμεσα σε πλούσιους νεοαστούς, πρώην χωριάτες και στις νεαρές νύφες που, χωρίς προίκα, αλλά με τίτλους ευγενείας, αναζητούν την επιβίωση. Ο Μολιέρος ως θέμα αιχμής επεξεργάζεται την απιστία της γυναίκας, τη ζήλεια του άντρα και τα πιθανά τους επακόλουθα. Η άπιστη διεκδικεί το δικαίωμα της ερωτικής αυτοδιάθεσης που έχει παραβλεφθεί κατά την εμπορική συναλλαγή του γάμου και ο ζηλότυπος σύζυγος απαιτεί να απολαμβάνει τα αγαθά αυτής της συναλλαγής εν ονόματι των νόμων της αγοράς! Θεατρικά, όμως, ο “Ζωρζ Νταντέν” κατάγεται από την ιταλική παράδοση της Κομέντια ντελ’ Αρτε. Ο Μολιέρος βάζει το νέο κρασί στο παλιό βαρέλι».

Σε σημείωμά μου στο πρόγραμμα της ίδιας παράστασης επεσήμαινα, μεταξύ άλλων: «Ο Μολιέρος, πριν φτάσει να διατυπώσει οριστικά το 1668 την “τραγωδία” του απατημένου συζύγου στον “Ζωρζ Νταντέν” είχε αποπειραθεί δύο πρώιμες δοκιμές. Δύο πρώιμα χειρόγραφά του που είδαν το φως της δημοσιότητας το 1819 μας οδηγούν πριν από το 1655, τη χρονιά που παρουσίασε τον “Ασυλλόγιστο”. Το ένα από τα δύο χειρόγραφα είναι η πρώτη επεξεργασία του θέματος και είναι μια σύντομη φάρσα με τον τίτλο “Η ζήλεια του Μπαρμπουγιέ”. Η φάρσα αυτή εξαντλείται στο μοτίβο του ζηλιάρη που καιροφυλακτεί να πιάσει τη γυναίκα του στα πράσα και την παθαίνει άσχημα. Εδώ υπάρχει και το εύρημα με το κλείδωμα έξω. Επίσης πρωτοδοκιμάζεται το μοτίβο του πεθερού. Το 1660 ο Μολιέρος γράφει μια άλλη φάρσα με τίτλο “Ο Σγαναρέλος ή ο κατά φαντασίαν κερατάς”, όπου επεξεργάζεται βαθύτερα πλέον τον τύπο του ζηλιάρη που, ξεπερνώντας το σύνδρομο του δημοσίου σκανδάλου, αποφασίζει να δράσει… διαδίδοντας ο ίδιος πως η γυναίκα του τον απατά, αφού δεν μπορεί να έχει απτές αποδείξεις. Το θέμα του ηλικιωμένου, ζηλιάρη συζύγου έρχεται από πολύ βαθιά – από τις κωμωδίες του Πλαύτου και του Τερέντιου και, βέβαια, από τα μοτίβα που πιθανόν επεξεργάστηκε πρώτος ο Μένανδρος. Πάντως, οι πηγές του Μολιέρου είναι η Κομέντια ντελ’ Αρτε ως θεατρική προμάμμη και ως θεματολογική το “Δεκαήμερον” του Βοκκάκιου και η “Τριλογία του Ρετζιοναμέντε” του “θείου” Αρετίνου. […] Ο “Ζωρζ Νταντέν” είναι ένα έργο θαυμαστής ισορροπίας, από τη μια μεριά διατηρεί όλο τον παιγνιώδη οίστρο της θεατρικής του κληρονομιάς και από την άλλη είναι ένα έξοχο δοκίμιο κοινωνικής ψυχολογίας. Πράγματι, ως μορφή η κωμωδία του Μολιέρου εξελίσσει ως την υπερβολή όλα τα φαρσικά μοτίβα. Η γυναικεία πανουργία, η μπουφονερία των υπηρετών, η καρικατούρα των ηλικιωμένων γονέων, η θεία αφέλεια του κεντρικού ήρωα προέρχονται από τη μεγάλη παράδοση της Λόγιας Κωμωδίας και την τυποποίησή της στην Κομέντια ντελ’ Αρτε».

Το 1995 σημείωνα για την παράσταση του «Αμφιτρύωνα» από τον Θίασο Κομέντια: «Υστερα από 15 χρόνια, από τότε δηλαδή που ο Σολομός ανέβασε τον “Αμφιτρύωνα” του Πλαύτου με έξοχο πρωταγωνιστή τον Ντίνο Ηλιόπουλο, είναι ωφέλιμο να γνωρίσει το κοινό μας και το γαλλικό, κλασικό ανάτυπο, τον “Αμφιτρύωνα” του Μολιέρου, μόλο που ο γάλλος κωμωδοποιός χρησιμοποίησε τη γαλλική διασκευή του Πλαύτου από τον Ροτρού. Εχει τη γοητεία της αυτή η ακολουθία. Κάθε μετάφραση είναι μια ερμηνεία, πολύ περισσότερο κάθε διασκευή. Και μόνο το γεγονός ότι ο Μολιέρος φάσκιωσε το κωμωδία στους άψογους αλεξανδρινούς του αρκεί για να δημιουργηθεί μια ενδιαφέρουσα προς ερμηνεία φόρμα. Ο “αγράμματος” Πλαύτος πιθανόν διασκευάζει έλληνα ποιητή. Τις απαραίτητες ηθογραφικές, κυρίως, και ακροθιγώς ψυχολογικές πτυχώσεις τις πνίγει μέσα στον λαϊκό του οίστρο, όπου κυριαρχεί το παιχνίδι της μεταμόρφωσης, οι εκπλήξεις, τα απροσδόκητα και οι ανατροπές. Ολα αυτά στον Μολιέρο γίνονται μανιέρα και πρυτανεύει το στυλ, η κομψότητα της έκφρασης και η κρυμμένη μέσα στη λυγεράδα του στίχου διάχυτη ειρωνεία. Ο Πλαύτος γράφει μια φάρσα, ο Μολιέρος χαράζει ένα πικρό χαμόγελο πάνω στον επιτάφιο του έρωτα. Η σχετικότητα γύρω από την ερωτική επιθυμία, η ταυτότητα του εραστή, το απρόσωπο του ενστίκτου, τα θολά σύνορα μεταξύ πίστης και απιστίας, μοτίβα γνωστά και δόκιμα της γαλλικής λογοτεχνίας του καιρού, γίνονται αντικείμενο λεπτής επεξεργασίας από την ευαίσθητη πένα του Μολιέρου, ο οποίος, χωρίς να προδώσει ποτέ τη θεατρικότητα, απέδειξε πως είναι τέκνο του αιώνα του, συγκαιρινός του Λαφονταίν, του Λαμπρυγιέρ και του Μπουαλώ, δηλαδή ένας γνήσιος μοραλίστας. Παρόλο που ο “Αμφιτρύων” δεν θεωρείται κορυφαίο έργο του Μολιέρου, παρόλο που σπάνια παίζεται ακόμα και στον οίκο του Μολιέρου, την “Κομεντί Φρανσαίζ”, βρίσκω πως αδικείται, μόλο που αντιλαμβάνομαι τους λόγους του παραγκωνισμού. Πράγματι, η μολιερική φόρμα και το στυλ παραείναι πολυτελή ενδύματα για τη λαϊκότητα του θέματος. Ενώ το θέμα σφύζει από ζωή, ο μολιερικός στίχος το στραγγαλίζει. Και δεν αρκεί η ειρωνεία που υποβόσκει για να στηρίξει μια καλπάζουσα παράσταση. Εξάλλου, ο κατεξοχήν μολιερικής εμπνεύσεως πρόλογος, με τον Ερμή να παρακαλεί τη Νύχτα να παρατραβήξει, ώστε ο Δίας να διεκπεραιώσει τις ορέξεις του, είναι καθαρά φιλολογική και πληκτική θεατρικά έναρξη. Τα καλύτερα σημεία του έργου είναι εκείνα που διασώζουν τη λαϊκή του καταγωγή, τα μέρη δηλαδή όπου κυριαρχεί ο Σωσίας».

ΜΕΓΑΛΟΦΥΪΑ. Το 2006, προλογίζοντας τη μετάφρασή μου στις Εκδόσεις Ηριδανός του «Γιατρού με το ζόρι», έγραφα: «Ο Μολιέρος υπήρξε μια χαρισματική μεγαλοφυΐα που με δύναμη, τόλμη, φαντασία, ευρηματικότητα κατέγραψε, έκρινε, κατέκρινε και συχνά χλεύασε μέσα στης δικής του εποχής τα αδιέξοδα και τις αντιφάσεις τους κοινωνικούς, αρνητικούς κύριους χαρακτήρες που πηγάζουν από την εποχή και την καθορίζουν συνάμα. Τα μολιερικά έργα εγγράφονται στις κοινωνικές συνθήκες, στη μόδα και στην κοινωνική τελετουργία της εποχής του Λουδοβίκου. Πίσω, όμως, από τις λιβρέες, τις πουδραρισμένες περούκες, τα σκαπίνια με φιόγκους και τις ρεβεράντζες κρύβεται ο αιώνιος άνθρωπος με τις αδυναμίες του, τους πειρασμούς του, τα όνειρά του, τις προκαταλήψεις του, τις υπεκφυγές του και τα τεχνάσματα, συχνά, της πανουργίας του ή της προσπάθειας για επιβίωση».

Στους δύο αυτούς προλόγους έκανα και την επισήμανση που αφορά στην ιστορία του ελληνικού θεάτρου, το οποίο, βγαίνοντας από τα 400 χρόνια της οθωμανικής καραντίνας για το θέατρο, ήταν λογικό και αυτονόητο να καταφύγει στην ευρωπαϊκή θεατρική παράδοση για να θεμελιώσει το ελληνικό οικοδόμημα της θεατρικής εμπειρίας. Εγραφα τότε: «Το 1816 ένας πρωτοπόρος διαφωτισμένος ιερωμένος από τη Σμύρνη, ο Κωνσταντίνος Οικονόμου εξ Οικονόμων μετέφρασε, διασκευάζοντας στα καθ΄ημάς, τον “Φιλάργυρο” του Μολιέρου. Στον πράγματι επαναστατικό του πρόλογο υπερασπίζεται τη μέθοδό του, λέγοντας πως, αφού η Ελλάδα λόγω της τουρκικής κατοχής υποχρεώθηκε να μείνει έξω από την εξέλιξη των θεατρικών ειδών που καλλιεργούσε η Ευρώπη, όφειλε να δανειστεί τα μεγάλα έργα της θεατρικής παράδοσης και να τα χρησιμοποιήσει ως αναγκαία κλίμακα για να αναρριχηθεί στην κορυφή της μελλοντικής ανθεκτικής δραματουργίας. Κυρίως έπρεπε να δανειστεί από το θέατρο των καταστάσεων, της κριτικής των ηθών και των κοινωνικών τύπων και να προσαρμόσει μύθο, χαρακτήρες και συμπεριφορές στη γλώσσα, τα ήθη και τα ιδεολογήματα του ελλαδικού μικρόκοσμου». Και σημείωνα επίσης: «Με αυτό το σκεπτικό διασκεύασα στα καθ΄ ημάς μολιερικές κωμωδίες χωρίς, πιστεύω, να προδώσω τον Νουν του μεγάλου ποιητή του θεάτρου. Ηθελα να αποδείξω πως ο Μολιέρος έχει παππού τον Μένανδρο, αδελφό τον Ρουτζάντε, γιο τον Γκολντόνι και δισέγγονο τον Ψαθά, τον Σακελλάριο και τον Τσιφόρο. Ακόμα πως οι σημερινοί “θίασοι του βασιλέως” είναι ο Λογοθετίδης, ο Ηλιόπουλος, ο Βουτσάς, ο Καρακατσάνης, ο Τσιβιλίκας».

Οταν ανέβηκε ο «Φον Δημητράκης» του Ψαθά από τον Θύμιο Καρακατσάνη, μέγα ηθοποιό, έγραφα πως την πρώτη πράξη του έργου θα την υπέγραφε ευχαρίστως ο Μολιέρος. Και δεν το αναιρώ! Εξάλλου, οι «Κατεργαριές του Σκαπίνου» του Μολιέρου γέμισαν με πονηρούς υπηρέτες όλο το ευρωπαϊκό θέατρο, το σινεμά και την ελληνική θεατρική περιουσία.