Ο αρχιτεκτονικός χώρος ως τελάρο

Η τηλεόραση ήταν τυχαία ανοιχτή με τον ήχο κλειστό, όταν με την άκρη του ματιού μου έπιασα μια οικεία εικόνα που μου τράβηξε την προσοχή. Μια εικόνα από την έκθεση του Γιάννη Κουνέλλη στα αμπάρια ενός παλιού φορτηγού πλοίου, του «Ιόνιου», που προβαλλόταν στο πλαίσιο της εκπομπής «Μία εικόνα χίλιες σκέψεις» στην ΕΡΤ2. Η εικαστικός, επίκουρη καθηγήτρια στην ΑΣΚΤ Βίκη Μπέτσου, παρουσιάζοντας το έργο της και τις επιρροές της, είχε το θάρρος να αναφερθεί στον σημαντικό αυτό καλλιτέχνη και αυτό την τιμά. Θεωρεί ότι η επίσκεψή της τότε στο «Ιόνιο», σε μια νεανική διαμορφωτική περίοδο, επέδρασε ως ενεργοποίηση και την αποενοχοποίησε στο να απομακρυνθεί από τον χώρο του τελάρου. Παρουσίαζε την ατομική της έκθεση «Μηχανισμός Διαχωρισμού», που πραγματοποιήθηκε στο Ωδείο Αθηνών (2020) και είχε σαν αφετηρία ένα μπανάλ αντικείμενο, ένα μπιμπελό, προσωπική της παιδική μνήμη, που αναπαράγει σε πολλαπλά αντίγραφα. Παράλληλα, επιχειρεί τη διαδικασία της θραύσης, της καταστροφής, του ραγίσματος, με ταυτόχρονες προβολές παιδικής ανεμελιάς. Το έργο ολοκληρώνεται με τη διάστρωση των θραυσμάτων στην ταράτσα, όπου κατά τη βιντεοσκόπηση εμφανίστηκαν αιφνίδια ένα γεράκι και μαύρες καρακάξες.

Με αφορμή αυτή την εκπομπή, θυμήθηκα και τη δική μου εμπειρία, όταν το 1994, επισκέφτηκα και εγώ τότε, αυτή την τολμηρή εγκατάσταση του Γιάννη Κουνέλλη, στο φορτηγό πλοίο «Ιόνιο», που σαν εικόνα, αραγμένο στο λιμάνι του Πειραιά δεμένο στην προβλήτα, ανέσυρε παιδικές μνήμες. Στο εσωτερικό, το αμπάρι έμοιαζε σαν μια μεγάλη κοιλιά, που κυοφορούσε τα έργα, τοποθετημένα με τάξη στην περίμετρο και ενταγμένα στις χαράξεις, τον κάναβο που ορίζουν τα εμφανή χαλύβδινα νεύρα του σκελετού του πλοίου. Μια προσεκτικά επεξεργασμένη συνομιλία της αρχιτεκτονικής του σκάφους, με εικόνες που ανακαλούν ένα όραμα, με υλικά λαμαρίνες, τσουβάλια και ζυγαριές του καφέ, πέτρες, κάρβουνα, παλιά ξύλα, τροχοφόρες εξέδρες, ακόμη και κρεμασμένες καμπάνες που καλούν αθέατους εργάτες στη δουλειά. Μία εγκατάσταση που ήταν παράλληλα μια ποιητική σύνθεση έργων με ένα αρχιτεκτονημένο χώρο, συγκροτώντας μια ζωντανή εικόνα που ο θεατής αντιμετωπίζει σαν αίνιγμα.

Ο Κουνέλλης πήρε της μνήμες και τα βιώματά του από τον Πειραιά, όπου γεννήθηκε το 1936, βρέθηκε το 1956 στη Ρώμη, αφού έχει απορριφθεί από τη Σχολή Καλών Τεχνών στην Αθήνα, όπου συναντάται με τη δυτική παράδοση, στρέφοντας παράλληλα το βλέμμα και στην ανατολή. Επιστρέφει στον τόπο του το 1994, ως χαρακτηριστικός πια εκπρόσωπος του κινήματος της arte povera στην Ιταλία, προκαλώντας ένα σεισμό στο εικαστικό στερέωμα αυτού του τόπου. Εγκαταλείποντας τη ζωγραφική του τελάρου χρησιμοποιεί τον αρχιτεκτονικό χώρο ως τελάρο. Οπως ο ίδιος επισημαίνει στη συζήτηση με τον Franco Fanelli, χρησιμοποιώ τον χώρο σαν να είναι θεατρική σκηνή, και εκεί αν έχω κάτι να πω το λέω. Αυτός ο χώρος, όμως πρώτα πρέπει να υπάρξει, για να μπορέσω να εκφραστώ. Εκτοτε, παρακολουθώντας συστηματικά το έργο του Κουνέλλη, επιβεβαιώνεται ότι επιλέγει προσεκτικά ξεχωριστές αίθουσες με αρχιτεκτονικό ενδιαφέρον σε γκαλερί και μουσεία, αλλά και εκκλησίες, συναγωγές, κάστρα, ρωμαϊκά θέατρα, ιστορικά και βιομηχανικά κτίρια.

«ΑΤΤΙΣ», ΕΛΕΥΣΙΝΑ, ΜΕΓΑΡΟ ΣΤΑΘΑΤΟΥ. Στην Ελλάδα, εκτός από την αναδρομική αυτή έκθεση στο πλοίο «Ιόνιο», που πραγματοποιήθηκε με επιμελητή τον Χρήστο Ιωακειμίδη και διεύθυνση οργάνωσης από την Κατερίνα Κοσκινά, επισκέφτηκα την έκθεση που έστησε το 2005, στο θέατρο Αττις του Θεόδωρου Τερζόπουλου στο Μεταξουργείο, με επιμελητή τον Ντένυ Ζαχαρόπουλο, όπου μέσα στον θεατρικό χώρο εντάχθηκαν νωπά σφαχτά, κρεμασμένα πάνω σε χαλύβδινες λαμαρίνες. Επίσης, πάλι με τον Τερζόπουλο, πραγματοποίησε το 2010 μια εικαστική επέμβαση, συνομιλώντας με τα εγκαταλελειμμένα πέτρινα κτίρια του Παλαιού Ελαιουργείου της Ελευσίνας, αναρτώντας στις όψεις σχοινιά με κατά διαστήματα σφιχτοδεμένες πέτρες, που λειτούργησε δυστυχώς σαν ένα εφήμερο σκηνικό για την παράσταση «Προμηθέας Δεσμώτης». Ακόμη, στο Μέγαρο Σταθάτου (Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης) το 2012, ενέταξε αριστοτεχνικά με άνεση τα έργα του, στους εκλεκτικιστικούς  χώρους του επιβλητικού νεοκλασικού κτιρίου.

Με αυτές τις μνήμες θεωρώ ότι η ένταξη του εμβληματικού έργου «Χωρίς τίτλο 2004» στη μεγάλη κατάλευκη αίθουσα του ΕΜΣΤ, γύρω από ένα αμήχανο κεντρικό υποστύλωμα, αποτελεί ίσως την πιο αδέξια συνομιλία έργου του Κουνέλλη με την αρχιτεκτονική. Τέλος δεν είναι ο μόνος καλλιτέχνης που λειτουργεί με αυτό τον τρόπο. Απλά ο Κουνέλλης τόλμησε με το «Ιόνιο» που «έγραψε» τότε, και ξεχώρισε διεθνώς, μας συγκίνησε και εξακολουθεί 27 χρόνια μετά να παραμένει εγγεγραμμένο έντονα στη μνήμη μας.

Ο Γιώργος Τριανταφύλλου είναι αρχιτέκτων και διατηρεί εδώ και δέκα χρόνια τον δικό του ιστότοπο triantafylloug.blogspot.com με σχετική θεματολογία