Απ’ τα «σιταροκάραβα» στα μπουρλότα

Στη σελίδα 170 του λευκώματος «Ο ναυτικός αγώνας του 1821» η υδατογραφία αγνώστου απεικονίζει την πυρπόληση τουρκικού δίκροτου πλοίου στην Ερεσό, 27 Μαΐου 1821. Εκείνο τον μήνα ο σουλτάνος είχε διατάξει τον απόπλου του οθωμανικού στόλου από τον Βόσπορο, για να απαντήσει στις εξεγέρσεις των νησιωτών και τις συχνές επιδρομές τους στα μικρασιατικά παράλια. Ο ελληνικός στόλος έσπευσε να τον συναντήσει και στη διαδρομή συναντήθηκε με ένα τουρκικό δίκροτο χωρίς σημαία, στο λιμάνι της Ερεσού, στη δυτική ακτή της Λέσβου, όπου αποβίβασε στρατιωτικό απόσπασμα για την ενίσχυση των φρουρίων της περιοχής. Οι έλληνες ναυτικοί αποφάσισαν να επιτεθούν με μπουρλότο (πυρπολικό) και, χάρη στην επιμονή του πλοιάρχου Παπανικολή και του έμπειρου τιμονιέρη Ιωάννη Θεοφιλόπουλου, κατέστρεψαν ολοσχερώς το εχθρικό πλοίο. Από τη φωτογραφία, όπως και από την επιζωγραφισμένη λιθογραφία της επόμενης σελίδας λείπουν τα πρόσωπα των πρωταγωνιστών, όπως συμβαίνει συνήθως στις μνημειώδεις αναπαραστάσεις του Αγώνα: οι έλληνες νησιώτες, το πλήρωμα των πλοίων διεξήγαγε τον παράλληλο πόλεμο εναντίον των Οθωμανών στο μεγάλο της θαλάσσης κράτος.

Αυτούς τους αφανείς – πολλές φορές – πρωταγωνιστές επιχειρεί να αναδείξει το λεύκωμα, που αποτελεί συνέκδοση της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας της Ελλάδος – Εθνικό Ιστορικό Μουσείο και του Κοινωφελούς Ιδρύματος «Μαρία Τσάκος» – Διεθνές Κέντρο Ναυτικής Ερευνας και Παράδοσης. Πρόσωπα και χρονολόγιο του ναυτικού αγώνα, χαρακτηριστικοί τύποι πλοίων, εξαρτήματα και επιστολικό υλικό, σημαίες, χάρτες, σηματολόγια: ίχνη πλέον από μια εποποιία που συνιστά ξεχωριστό κεφάλαιο μέσα στην Ιστορία της Ελληνικής Επανάστασης. Η έκδοση συνιστά, με άλλα λόγια, την «προσφορά ενός ευρέος πεδίου αναδίφησης σε οποιονδήποτε καταγινόταν με την άντληση στοιχείων και πληροφοριών εμπεδωτικών του αδιάλειπτου δεσμού των Ελλήνων με τη θάλασσα και πώς στη θάλασσα διακυβεύτηκαν και κερδήθηκαν πολλά απ’ αυτά που συνετέλεσαν στην επιτυχή έκβαση της Επανάστασης», όπως σημείωσε ο πρόεδρος του Ιδρύματος «Μαρία Τσάκος» Ευθύμιος Ε. Μητρόπουλος.

Η ιστορία φυσικά δεν ξεκινάει τον Μάιο του 1821. «Οι Ελληνες σε σχεδόν 40 νησιά του Αιγαίου και του Ιονίου πελάγους, ως Οθωμανοί ή Βενετοί υπήκοοι, κατά τη διάρκεια του 18ου αιώνα ανέπτυξαν έναν από τους πιο σημαντικούς στόλους της Μεσογείου» επισημαίνει η Τζελίνα Χαρλαύτη (Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών, Ιδρυμα Τεχνολογίας και Ερευνας και Πανεπιστήμιο Κρήτης), σε ένα από τα 10 κείμενα ερευνητών και ειδικών που συνοδεύουν την έκδοση δίνοντας το ιστορικό, γεωγραφικό και πολιτιστικό πλαίσιο της εποχής. «Ο ποντοπόρος στόλος του Ιονίου αναπτύχθηκε στον άξονα Κεφαλονιά – Ζάκυνθος – Μεσολόγγι – Γαλαξείδι. Αυτός επεκτάθηκε πρώτος σε μαζική κλίμακα πέρα από τα σύνορα της θαλάσσιας περιοχής του: από τις αρχές του 18ου αιώνα προς την Κεντρική Μεσόγειο και από τα τέλη του αιώνα προς τη Μαύρη Θάλασσα. Ο αιγαιοπελαγίτικος στόλος αναπτύχθηκε στον άξονα Υδρα – Σπέτσες – Σαντορίνη – Μύκονος – Ψαρά…».

Αυτός ήταν ένας κόσμος όπου το βενετικό παρελθόν φαινόταν κυρίως στις λέξεις και τις ονομασίες που χρησιμοποιούσε ο θαλασσινός λαός: φρεγάτες, κορβέτες, μπρίκια, νάβες, γολέτες. «Τα πολύπειρα ελληνικά πληρώματα, τα οποία είχαν ανδρωθεί στη θάλασσα κατά τις προεπαναστατικές δεκαετίες, υπολογίζονται σε 13.000 ναυτικούς» συμπληρώνει η Κατερίνα Γαλάνη (Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών) στη δική της συνεισφορά, ενώ ο Κωνσταντίνος Μαζαράκης Αινιάν (αντιναύαρχος Π.Ν. ε.α., επίτιμος αρχηγός στόλου) επισημαίνει ότι χάρη στις επιχειρήσεις των πληρωμάτων του τρινήσιου στόλου – Υδρας, Σπετσών, Ψαρών – η Σάμος σώθηκε από την καταστροφή τρεις φορές.

Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπήρχαν οι αδυναμίες ή οι περιορισμοί στον πόλεμο που επιχειρούσαν τα «σιταροκάραβα», σύμφωνα με μια αποστροφή του Κολοκοτρώνη, τα εμπορικά πλοία που ειδικεύονταν στη μεταφορά σιταριού. «Η ιδιαιτερότητα στη σύνθεση του επαναστατικού ελληνικού στόλου εξηγεί και τις αδυναμίες του, με κυριότερη την απουσία συντονισμού. Παρά το γεγονός ότι το 1822 η Προσωρινή Κυβέρνηση ίδρυσε το υπουργείο Ναυτικών για την οργάνωση του πολέμου στη θάλασσα, καθένα από τα τρία νησιά ενεργούσε ως αυτόνομο ναυαρχείο, το οποίο ήταν υπεύθυνο για την επιστράτευση των πλοίων του, τη ναυτολόγηση ανδρών, την επιλογή των καταδρομέων, την προετοιμασία του απόπλου». Σε μια επιστολή των προκρίτων της Υδρας προς τους προκρίτους των Σπετσών περί ανάγκης αποστολής πυρπολικών διαβάζουμε (σελ. 129): «[…] πυρπολικά εκάησαν τέσσερα εδικά μας, και ημείς δεν δυνάμεθα να τα εναπληρώσωμεν με άλλα. Είναι διά τούτο ανάγκη μεγίστη να […] κατασκευάσητε όσα περισσότερα και όσον τάχιον δυνηθήτε […] διότι ίδομεν […] ότι η μεγαλυτέρα μας δύναμις είναι τα πυρπολικά».

Ο Κανάρης

Ξεχωριστή σημασία μέσα στην έκδοση έχουν οι ενότητες για την καθημερινότητα και τα ημερολόγια των πληρωμάτων, τα χαρακτηριστικά του αντίπαλου οθωμανικού στόλου, οι μεγάλες ναυμαχίες μέσα από πίνακες ζωγραφικής, καθώς και τα 43 «πρόσωπα του ναυτικού αγώνα μέσα από τις συλλογές του Εθνικού Ιστορικού Μουσείου». Σε ένα από αυτά, τον Κωνσταντίνο Κανάρη, εστίασε ο ιστορικός Μιχάλης Μόσχος κατά την παρουσίαση του λευκώματος – στην Παλαιά Βουλή, 15 Νοεμβρίου – αναδεικνύοντας το υλικό απ’ το οποίο ήταν φτιαγμένη η ναυτοσύνη ανοιχτών οριζόντων, που τάχθηκε υπέρ του εθνικού σκοπού: «Ο Κανάρης ναύλωνε το ιστιοφόρο του για σιτηρά ή για εσπεριδοειδή αλλά ταυτόχρονα το όπλιζε με κανονάκια, γάντζους και μουσκέτα για ασφάλεια και προστασία από πειρατές. Πού έμαθε λοιπόν για τά μπουρλότα;… Δεν πήγε βέβαια σε πανεπιστημιακά σεμινάρια – δεν χειρίζονταν εξωλέμβιες μηχανές πολλών ίππων… Βρέθηκε με Υδραίους και Σπετσιώτες σε φιλικά λιμάνια τού Αιγαίου. Αντάλλαξαν εμπειρίες, γνώσεις και γνώμες. Αντάλλαξαν εκρηκτικά και φυτίλια. Δοκίμασαν θωρακίσεις της γάστρας και των πλευρών για να κατευθύνουν την έκρηξη».

Το λεύκωμα ολοκληρώνεται με τη μετεξέλιξη των στολίσκων σε έναν εθνικό στόλο, όπου η ριζική αλλαγή πραγματοποιείται επί πρωθυπουργίας Χαριλάου Τρικούπη. Στα επόμενα χρόνια θα ξεκινήσει το νεότερο κεφάλαιο του ναυτικού αγώνα, αυτή τη φορά κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους και τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Μια τέτοια στιγμή από το πρόσφατο παρελθόν επέλεξε στη δική του παρέμβαση κατά την παρουσίαση ο καπετάν Παναγιώτης Ν. Τσάκος:  «Μένουμε εμβρόντητοι με το επικό κατόρθωμα του αντιτορπιλλικού “Αδρίας”, κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, το οποίο, με τον ηρωικό κυβερνήτη του Ιωάννη Τούμπα, ταξίδεψε 730 μίλια, χτυπημένο από γερμανική νάρκη, ακρωτηριασμένο και χωρίς πλώρη από τα Δωδεκάνησα στην Αλεξάνδρεια, όπου κατέπλευσε υπό τις επευφημίες όλου του εκεί ναυλοχούντος συμμαχικού στόλου σε μία ακόμα επιβεβαίωση της αναγνώρισης του ηρωισμού και της απαράμιλλης ελληνικής ναυτοσύνης – μιας ναυτοσύνης που τα χαρακτηριστικά της: εγρήγορση -τόλμη – εφευρετικότητα – ικανότητα – αποφασιστικότητα – επιδεξιότητα είναι κοινή και ενιαία τόσο για το Πολεμικό όσο και για το Εμπορικό μας Ναυτικό».

info

Ο ναυτικός αγώνας του 1821, Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία της Ελλάδος – Εθνικό Ιστορικό Μουσείο, Κοινωφελές Ιδρυμα «Μαρία Τσάκος» – Διεθνές Κέντρο Ναυτικής Ερευνας και Παράδοσης, σελ. 311. Πρόλογος: καπτα Παναγιώτης Τσάκος, Θεμιστοκλής Π. Κοντογούρης, γενικός γραμματέας της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας της Ελλάδας. Συνεισφέρουν με κείμενα οι: Κωνσταντίνος Καταγάς, Γιώργος Κουμουτσάκος, Μαρία Δ. Ευθυμίου, Ιφιγένεια Βογιατζή, Τζελίνα Χαρλαύτη, Αναστάσιος Ι. Σκιαδάς, Κατερίνα Γαλάνη, Δημήτρης Δημητρόπουλος, Κωνσταντίνος Μαζαράκης – Αινιάν. Επιμέλεια: Βασίλης Μηνακάκης. Επιμελήτριες εκ μέρους του ΕΙΜ: Αννα Κάνδια, Δήμητρα Κουκίου. Κείμενα εικόνων – τεκμηρίωση: Αννα Κάνδια, Νατάσσα Καστρίτη, Ρεγγίνα Κατσιμάρδου, Δήμητρα Κουκίου, Νίκη Μαρκασιώτη, Γεώργιος Νικολάου.