Πολωνία 1981. Η απομίμηση ενός πραξικοπήματος

Η Πολωνία είναι γνωστή ως χώρα ασυνήθιστων πολιτικών πειραμάτων. Από τον 17ο και τον 18ο αιώνα, όταν υπερασπίστηκε πεισματικά το δημοκρατικό σύστημα ελευθεριών, σε αντίθεση με την Ευρώπη. Μέχρι και τον 20ό αιώνα και το Κίνημα της «Αλληλεγγύης», ένα μοναδικό και επιτυχημένο πείραμα ειρηνικής εξέγερσης κατά της σοβιετικής αυτοκρατορίας. Αυτό που συνέβη στην Πολωνία πριν από 40 χρόνια, στις 13 Δεκεμβρίου 1981, είχε σκοπό την καταστολή αυτού του πειράματος. Ηταν δε επίσης ένα πείραμα – όπως αποδείχθηκε, χωρίς επιτυχία.

Οταν το σοβιετικό Πολιτικό Γραφείο αρνήθηκε στους πολωνούς κομμουνιστές τη «συμμαχική» στρατιωτική επέμβαση, εκείνοι στάθηκαν μόνοι τους αντιμέτωποι με την πρόκληση της καταστολής. Επινόησαν έτσι ένα… στρατιωτικό πραξικόπημα, που έμελλε να μείνει στην ευρωπαϊκή ιστορία ως η τελευταία απόπειρα για τη διάσωση του σάπιου κομμουνισμού – αν και ήταν εντελώς παράδοξο. Οι ίδιοι οι κομμουνιστές, άλλωστε, που κατείχαν την πλήρη εξουσία εκείνη την περίοδο, δεν είχαν κανέναν αντίπαλο για να κάνουν εναντίον του ένα πραγματικό πραξικόπημα. Ετσι, έπρεπε να το κάνουν ενάντια στους εαυτούς τους.

Ως εκ τούτου, στο πλαίσιο των προετοιμασιών, ο πρώτος γραμματέας του κόμματος αντικαταστάθηκε από τον αρχηγό του στρατού, στρατηγό Γιαρουζέλσκι. Οταν ξεκίνησε το πραξικόπημα, τη νύχτα της 13ης Δεκεμβρίου, ο αρχηγός του κόμματος και ταυτόχρονα αρχηγός των «πραξικοπηματιών» διέταξε μια ομάδα ακολούθων να φορέσουν στρατιωτικές στολές. Μετά, ακολουθώντας το κλασικό σενάριο, ανακοινώθηκαν τα ονόματα ως στρατιωτική χούντα, που θα ασκούσε εφεξής την πλήρη εξουσία.

Αντίστοιχη παράσταση δόθηκε και στην ελεγχόμενη από το κόμμα τηλεόραση. Εκεί, από το βράδυ, έντυσαν τους παρουσιαστές με στρατιωτικές στολές και νωρίς το πρωί, ως «πραξικοπηματίες», ανακοίνωναν τον στρατιωτικό νόμο. Τα δε τανκς βγήκαν στους δρόμους των πόλεων όχι για να καταλάβουν κυβερνητικά ή τηλεοπτικά κτίρια, αλλά για να ελέγξουν ορυχεία, ναυπηγεία και χαλυβουργεία, όπου η «Αλληλεγγύη» κήρυξε απεργίες.

Αν και το πραξικόπημα έμοιαζε με ένα γκροτέσκο εγχείρημα, στην κοινωνία συνοδεύτηκε από ένα πραγματικό και μακροχρόνιο κύμα βίας. Εκτός των άλλων, ταγματάρχες και (υπο)λοχαγοί που είχαν σταλεί ως «επίτροποι» ενεργούσαν ως πραγματικά αφεντικά εταιρειών και οδήγησαν την πολωνική οικονομία, που ήδη βρισκόταν σε κρίση, σε πλήρη καταστροφή.

Για τους Πολωνούς, η περίοδος αυτών των οκτώ ετών ήταν οι πιο σκοτεινές στιγμές για την προηγούμενη γενιά. Ωστόσο, κοιτάζοντας την ιστορία από την οπτική της «κουκουβάγιας του Χέγκελ, του πουλιού της γνώσης και της σοφίας, που πετάει πάντα το σούρουπο», μπορεί κανείς να αντιληφθεί ένα εκπληκτικό και συνάμα παράδοξο αποτέλεσμα. Το πραξικόπημα σταμάτησε τη μάχη της «Αλληλεγγύης» με το σοβιετικό σύστημα για οκτώ χρόνια, μετατοπίζοντας χρονικά την έκβασή της, σε μια άλλη, ασύγκριτα πιο ευνοϊκή εποχή, που ξεκίνησε από την κυβέρνηση του Γκορμπατσόφ.

Η ιστορική κατάρα των Πολωνών τον 19ο αιώνα και το πρώτο μισό του 20ού αιώνα, όταν στις διαδοχικές απελευθερωτικές εξεγέρσεις τους (από το 1830 έως το 1970) υπήρχε πάντα η αστοχία της χρονικής στιγμής, έσπασε. Την «κατάλληλη» στιγμή δημιουργήθηκε η «Αλληλεγγύη» και τη «σωστή» στιγμή έχασε την πρώτη σύγκρουση. Για να επισπευθεί ο θάνατος του σάπιου παγκόσμιου κομμουνισμού, χρειαζόταν ένας τέτοιος θρύλος του αυθόρμητου λαϊκού κινήματος, που διώκεται εξαιτίας του ονείρου του για έναν δίκαιο κόσμο.

Η αναβολή της τελικής αναμέτρησης των Πολωνών με το σοβιετικό σύστημα μέχρι το 1989 συνέβαλε ώστε οι φιλοδοξίες τους να γίνουν και φιλοδοξίες ολόκληρης της Ευρώπης. Η πτώση του Τείχους του Βερολίνου και η αποκατάσταση της ευρωπαϊκής ενότητας ήρθαν ως απροσδόκητες συνέπειες αυτής της χρονοκαθυστέρησης.

Ο Γιαν Ροκίτα είναι φιλόσοφος, ακτιβιστής της αντιπολίτευσης την εποχή του κομμουνισμού, μετέπειτα βουλευτής.