Ζητείται σάτιρα

Δεν είμαι μόνο εγώ, ελπίζω, που μου λείπει από την καθημερινότητά μας, όπως δεν έλειπε για χρόνια, όσο μπορώ να έχω ιστορική μνήμη, η σάτιρα. Τα τελευταία χρόνια μας παρηγορούσε μια αιχμηρή σατιρική εκπομπή στην τηλεόραση, που επανέκαμψε πριν από λίγες μέρες, το «Ράδιο Αρβύλα». Αντε και μια κωμωδία, όπως τώρα «Οι Συμπέθεροι από τα Τίρανα»! Αλλά στο θέατρο, στη λογοτεχνική παραγωγή, στο σινεμά, και όχι μόνο στη χώρα μας, σπανίζουν, σχεδόν απουσιάζουν, η σάτιρα, έστω το χιούμορ, η κωμωδία.

Μεγαλώσαμε στην ελληνική επαρχία με τις δεκάλεπτες ταινίες του Σαρλό, ύστερα με τα αριστουργήματά του, τον Καντίφλας, τους αδελφούς Μαρξ, τον Χοντρό και τον Λιγνό, τον μεγάλο Μπάστερ Κίτον, τον Φερναντέλ, τον μίμο Μαρσό και στην Ελλάδα με την αξέχαστη λαϊκή κωμωδία στην οθόνη, που διέσωζε μια έξοχη γενιά μεγάλων κωμικών θεατρίνων, και της αστικής κωμωδίας και της λαϊκής και αυτοσχέδιας που άνθησε στην Επιθεώρηση. Αν δεν υπήρχε κάθε καλοκαίρι στον Πειραιά ο Μάρκος Σεφερλής, οι νεότεροι δεν μπορούν να φανταστούν πως πριν από 30 χρόνια, τα καλοκαίρια, ανθούσε η Επιθεώρηση με τρεις τουλάχιστον πολυμελείς θιάσους, όπου παρήλαυναν οι σπουδαίοι έλληνες τεχνίτες της λαϊκής μιμητικής παράδοσης. Μεγάλωσα στην ελληνική επαρχία και δεν υπήρξε, και μάλιστα σε δύσκολες, δίσεκτες θα έλεγα, εποχές, χειμώνας και καλοκαίρι, συχνά και στις διακοπές του Πάσχα, που να μην είχαμε την τύχη να δούμε έναν περιοδεύοντα θίασο, είτε με ελληνική φαρσοκωμωδία, είτε με νούμερα και τραγούδια της Επιθεώρησης που είχε θριαμβεύσει στην Αθήνα την προηγούμενη χρονιά. Εχω και παλιότερα γράψει για κωμικούς θεατρίνους, όπως ο Λουκάς Μυλωνάς, έξοχους, που σπάνια τους έβλεπε η Αθήνα. Ηταν ταμένοι στην περιοδεία και συχνά χωρίς στέγη θεατρική, άλλοτε σε καφενείο με πατάρι τα τραπέζια της ταβέρνας κι άλλοτε σε αντίσκηνα, ως σκηνίτες θεατρίνοι με φωτισμό λάμπες ασετυλίνης. Προσωπικά σε αυτούς τους μεγάλους λαϊκούς μίμους οφείλω τη θεατρική μου μύηση. Ως χορευτή Γιάννη Νταλ πρωτοείδα τον Γιάννη Δαλιανίδη, τον σημαντικό αργότερα μέγα λαϊκό σκηνοθέτη του ελληνικού σινεμά και προσωπικό φίλο, που υπήρξαμε συγκάτοικοι στην ίδια πολυκατοικία, και μου έκανε την τιμή, λόγω της «αρχαίας» γνωριμίας μας, να προλογίσω τα Απομνημονεύματά του.

Αν δεν υπήρχαν τώρα, σπάνια, τηλεοπτικές κωμικές σειρές, σπάνια οι νεότεροι θα είχαν την αποκαλυπτική γνωριμία με μια βαθύρριζη μιμητική τέχνη που ερχόταν ήδη από την αρχαία Αττική ως Μεγαρική Φάρσα. Ηταν τόσο δημοφιλής, ώστε ο Αριστοφάνης ενέτασσε στις πολιτικές του κωμωδίες μεγαρικές σατιρικές σκηνές, όπως, λ.χ., η σκηνή στη «Λυσιστράτη» με το ερωτικό, ερεθιστικό παιχνίδι Κινησία – Μυρρίνης.

Ο σπουδαίος Ιάκωβος Καμπανέλλης, ένας μέγας θεατρικός συγγραφέας, χωρίς ίχνος θεατρικής προπαιδείας, με τρομακτικές μνήμες από το χιτλερικό στρατόπεδο Μαουτχάουζεν, γοητεύτηκε και μυήθηκε στη θεατρική εμπειρία της «Λαϊκής Σκηνής» του Καρόλου Κουν (άλλου «ασπούδαχτου») και της ελληνικής Επιθεώρησης, ώστε για να τιμήσει τις οφειλές του και τον σεβασμό του έγραψε και σκηνοθέτησε το λαϊκό αριστούργημα «Η Χιονάτη και τα 7 γεροντοπαλίκαρα», έχοντας ως πρωταγωνιστές την Τζένη Καρέζη και τους Ορέστη Μακρή, Μίμη Φωτόπουλο, Βασίλη Αυλωνίτη, Νίκο Σταυρίδη, Διονύση Παπαγιαννόπουλο, Χρήστο Ευθυμίου και Αλέκο Λειβαδίτη! Ο μεγάλος μας σκηνοθέτης και δάσκαλός μου Δημήτρης Ροντήρης έφυγε με την επιθυμία να ανεβάσει Αριστοφάνη (που δεν ανέβασε καθόλου, ενώ θριάμβευσε διεθνώς ως σκηνοθέτης των τριών τραγικών), γιατί δεν μπορούσε να συνδυάσει τον σεβασμό στο κείμενο του Αριστοφάνη με τις έξοχες προσθήκες και τον αυτοσχεδιαστικό οίστρο του Κώστα Χατζηχρήστου, του Αλέκου Λειβαδίτη και της Ρένας Ντορ που λάτρευε.

Οι παλιότεροι θα θυμούνται πως κάθε καλοκαίρι η Αθήνα είχε τουλάχιστον πέντε υπαίθριες σκηνές, με θεατές που κατελάμβαναν τραπέζια, όπου σερβίρονταν ποτά και μεζέδες. Ορχήστρες έξοχες, ένας φινετσάτος κονφερασιέ και συνήθως ένας ή δύο το πολύ νουμερίστες. Η Ρένα Ντορ, ο κωμικός μπούφος Κώστας Δούκας, η Ρένα Βλαχοπούλου, και ως τραγουδίστρια και ως έξοχη νουμερίστα, ο Αγκόπ και, βέβαια, ο Χάρρυ Κλυνν, αυτός ο ιδιοφυής νουμερίστας που είχε θριαμβεύσει πρώτα στη Νέα Υόρκη, δίπλα στον Γούντι Αλεν, και ο Γιώργος Μαρίνος, με κειμενογράφο τον Παύλο Μάτεσι.

Ζούμε σε μια εποχή που σε προκαλεί να διεισδύσεις στα παρασκήνια και της πολιτικής και της κοινωνικής και της πολιτιστικής ζωής. Ενα μέρος των χρημάτων που κυκλοφορούν (το αποδεικνύει συνεχώς το αστυνομικό ρεπορτάζ) είναι μαύρα, κι όμως καμιά πένα σατιρική δεν θέλει (ή δεν μπορεί ή φοβάται;) να καταπιαστεί. Και δεν αναφέρομαι σε κωμικά θέματα που έχουν να κάνουν με λαθραίες ελληνοποιήσεις, ακόμα και επικίνδυνων λαθρομεταναστών. Αναφέρομαι σε σοβαρές εστίες εγκληματικότητας που ένα τολμηρό σατιρικό βλέμμα θα αποκάλυπτε βρώμα και δυσωδία. Ελειψε από τον ημερήσιο Τύπο και η στήλη, όπου σχολιαστές με σατιρική οπτική, όπως ο Ψαθάς, ο Σακελλάριος, ο Γιαλαμάς, αναποδογύριζαν το αστικό κοστούμι και την τουαλέτα και φανέρωναν τη φόδρα των κοινωνικών ηθών. Υπάρχουν ακόμα και διαβασμένοι άνθρωποι που μπερδεύουν το αρχαίο σατυρικό δράμα με τη σάτιρα. Το σατυρικό δράμα ήταν το τέταρτο δράμα μετά την τραγική τριλογία. Μετά τα φοβερά και ανόσια πάθη των τραγικών ηρώων, ερχόταν, πριν φύγουν οι θεατές από το θέατρο, ένας ύμνος στον έρωτα, το κρασί, το ξεφάντωμα, μια κατάφαση στη ζωή και μια αποθέωση των λειτουργιών του σώματος που χαίρεται την ύπαρξη. Η σάτιρα έχει ρωμαϊκές ρίζες και η λέξη σήμαινε «σαλάτα», «τουρλού τουρλού σαλάτα». Και αρχικά ήταν μια προσφορά στους βωμούς των θεών. Εκεί οι θυσιαστές βωμολοχούσαν (η λέξη: «ομιλώ στον βωμό»), εκτονώνονταν και ξαλάφρωναν. Η έρευνα διατύπωσε την άποψη πως η ρωμαϊκή σάτιρα ερχόταν από τα Μέγαρα και τους αποίκους Μεγαρείς στην Ιταλία. Αυτή τη μεγαρική, όπως έγραψα παραπάνω, παράδοση ενέταξε και στα βωμολοχικά του μέρη ο Αριστοφάνης και άλλοι αττικοί κωμωδιογράφοι στην πολιτική κωμωδία των Μεγάλων και των Κατ’ Αγρούς Διονυσιακών Εορτών. Αυτό το θρησκευτικό υβρίδιο, όμως, είχε τόση δύναμη, ώστε εξελίχθηκε ως πολιτική, κοινωνική, ιδεολογική, θρησκευτική κριτική δημόσιων ηθών και χαρακτήρων ατομικών.

Επανέρχομαι στην αρχική μου απορία. Γιατί σήμερα, σε μια εποχή συνεχών κρίσεων, πολιτικών, κοινωνικών, ιδεολογικών, εκπαιδευτικών, πανδημίας, πολιτισμικών ηθών και ιδεών, φυλετικών αλληλεξαρτήσεων, βλέπουμε με έκπληξη να απουσιάζει η καταλυτική σάτιρα, που σε άλλες ανάλογες εποχές κυριάρχησε σαν τον παραμορφωτικό καθρέφτη; Ακόμη και στον Ομηρο, στο αρχαιότερο ποίημα της λευκής φυλής, την «Ιλιάδα», υπάρχει μια αναρχική, ανατρεπτική, αντιθεσμική κριτική των κατεστημένων ηθών, σκεπτικών και αρχών. Ο Θερσίτης.

Λείπουν σήμερα ο Γκόγκολ, ο Ροΐδης, ο Μπωμαρσαί, ο Μαρκ Τουέιν, ο Θερβάντες. Λείπουν ακόμη και ο Καραγκιόζης και ο Κλούβιος και, βέβαια, οι φιγούρες του Ντίσνεϊ. Ο Ταρτούφος έγινε κατεστημένο!