Οι κωμωδίες (Α’)

Εκτός από τις «Εύθυμες κυράδες του Ουίνδορ», όλες οι άλλες κωμωδίες του Σαίξπηρ αντλούν από την ιταλική αναγεννησιακή κωμωδία. Σε μια εποχή χωρίς πνευματικά δικαιώματα τα θεατρικά έργα κυκλοφορούν ελεύθερα και προσαρμόζονται στο ύφος, στα ήθη και στις συνθήκες του βίου της εποχής της Ελισάβετ, όσον αφορά στα σαιξπηρικά. Το γεγονός πάντως είναι πως δεν έχει σωθεί καμιά θεατρική μάνα και έχουν περάσει στην αθανασία τα εγγόνια και τα μπάσταρδα.

Εγραφα το 1971, με αφορμή την έξοχη παράσταση του Κουν με το «Ονειρο καλοκαιρινής νύχτας»: «Η νύχτα που ξημερώνει τ΄Αη Γιαννιού είναι σημαδιακή για ολόκληρο τον ευρωπαϊκό χώρο. Γιορτή λαϊκή, αγροτική, γιορτή της καρποφορίας των δέντρων, μέρα του Κλήδονα. Στα μέρη μας, πέρα από τις λαϊκές δοξασίες και τις μαγικές επικλήσεις για των καρπών το ωρίμασμα, είναι φορτισμένη με την ερωτική λαχτάρα των παρθένων, τα μαντέματα και τις ευχές για ζευγάρωμα. Είναι η νύχτα που αποδεσμεύονται η ντροπή, η συμβατικότητα, η συγκαλυμμένη αποθυμιά των κοριτσιών. Αυτές οι γιορτές στον Βορρά γίνονται συχνά νύχτες άγριας βακχείας, απελπισμένο κάλεσμα. Δεν είναι φιλολογική παράθεση, αν θυμίσουμε πως τη νύχτα τ’ Αη Γιαννιού έχει για περιρρέουσα ατμόσφαιρα ο Στρίντμπεργκ στον ανελέητο θανατερό ερωτισμό της “Δεσποινίδος Τζούλιας”. Δεν θα ήταν επίσης άστοχη η αναφορά στα “Χαμόγελα” της ίδιας νύχτας του Μπέργκμαν. Νομίζουμε πως χωρίς αυτό το κλειδί η “νύχτα” του Σαίξπηρ κινδυνεύει να μείνει ερμητικά κλειστή. Γιατί αυτή είναι η αιτία για όλα. Αυτή επιτρέπει τη συνάντηση, την αλληλεπίδραση των τριών ομάδων που κινούνται στη σκηνή. Αυτή σφραγίζει μια για πάντα τους ήρωες της κωμωδίας και μας. Γιατί, αν οι φωτιές τ΄Αη  Γιάννη θεωρούνται σαν ένα καθαρτήριο πυρ, τότε οι ήρωες το “πήδησαν” κι εμείς καθαρτήκαμε μαζί τους. Τη νύχτα αυτή ο ερωτικός Θησέας, αφού γεύτηκε τη μυστική επαφή με την Τιτάνια, και η αμαζόνα Ιππολύτη, ταίρι παροδικό του Ομπερον, θα ενώσουν τις παθιασμένες ιδιοσυγκρασίες τους. Τη νύχτα τούτη το βασιλικό ζευγάρι των ξωτικών θα διεκδικήσει ερωτικά, καθένας για λογαριασμό του, ένα θνητό αγόρι. Τη νύχτα τούτη τέσσερα παιδιά, δύο ζεύγη, θα κυνηγήσουν την ερωτική πλήρωση λυσσασμένα, όπως η εφηβεία τους ξέρει να αφηνιάζει, όπως το ένστικτο γνωρίζει ωμά, τυφλά, αλλά αθώα, αδέσμευτα, να καθοδηγεί. Τούτη τη νύχτα το αερικό θα σμίξει με τον όνο, παμπάλαιο σύμβολο του οργασμού, όπως η παλιά εκείνη μινωική σύζυγος με τον ταύρο. Τούτη τη νύχτα κάποιοι μαστόροι θα ακουμπήσουν παράμερα τα σύνεργά τους και θα ανεβούνε στο πατάρι, θα μεταμορφωθούν, θα μεθέξουν, θα αλλοιωθούν μέσα από την τέχνη. Τούτη, τέλος, τη νύχτα όλοι θα ψάξουν να βρουν κάτι άλλο, να γίνουν άλλο, να διεισδύσουν στο Αλλο. Τρεις ομάδες κινούνται στη σκηνή. Οι Αθηναίοι ευγενείς, οι μαστόροι και τα ξωτικά. Ο Σαίξπηρ τις παρουσιάζει μία μία στη σκηνή, όπως μπαίνουν τα μουσικά θέματα. Υστερα αναπτύσσει μια πολυδαίδαλη φούγκα. Οι ευγενείς είναι τα ξύλινα πνευστά, οι μαστόροι τα χάλκινα, τα ξωτικά τα έγχορδα, ο Πουκ η διαπασών. Και διαλέγονται. Τρεις κόσμοι που συμφύρονται, αλλοιώνουν ο ένας το πρόσωπο του άλλου, έτσι που στο τέλος οικειώνονται, υποκαθιστούν ο ένας τον άλλο. Συγχέονται, χωνεύονται μέσα στο δάσος και γίνονται φύση. Είναι η φύση στα στοιχεία της. Ορατά και αόρατα. Αυτή, όμως, η ταύτιση με το φυσικό, η κατάδυση στα μυστικά βάθη είναι μια επαφή με τον θάνατο. Εκεί κάτω ανακαλύπτει κανείς το τραγικό νόημα του φθαρτού και η ανάδυση σέρνει μαζί της όλη την πίκρα για την έκπτωση, όλη τη θλίψη για την ανεπανόρθωτη αποκοπή, την τελεσίδικη αλαζονεία της αυτονομίας του ανθρώπου. Ετσι, όταν οι κόσμοι αυτοί, με την αυγή, χωρίζονται, όταν η μέρα “τακτοποιεί” της νύχτας την παρεκτροπή, όταν η σύμβαση ανέβει πάλι στο βάθρο της για να κυβερνήσει θεούς κι ανθρώπους, οι τελευταίοι θα ντρέπονται, θα κρύβουν το πρόσωπό τους, θα θάβουν βαθιά μέσα τους τη νυχτερινή απολύτρωση. Μόνο τα ξωτικά δεν έχουν για τίποτα να ντραπούν. Δεν έχουν ενοχές. Για αυτά ήταν παιχνίδι ό,τι για τους άλλους ήταν κένωση».

Το 1972 σημείωνα για την παράσταση της «Κωμωδίας των παρεξηγήσεων» του ΚΘΒΕ και του σκηνοθέτη Γιώργου Θεοδοσιάδη: «Η “Κωμωδία των παρεξηγήσεων”, πρωτόλειο του μεγάλου δραματουργού, δεν απαιτεί από τους θεατές περισσότερη διαθεσιμότητα από όση μια φάρσα. Σοφό στη δομή του έργο, τόσο που να σε ξαφνιάζει καμιά φορά η καλλιτεχνική του ανέλιξη. Αυτή, όμως, η αναγνωρισμένη φόρμα, η προσιτή, που εκμεταλλεύεται την οικειότητα του θεατή με τέτοιου είδους θεάματα, δίνει την ευκαιρία στον ποιητή, επειδή είναι ποιητής ακριβώς, να υπονομεύσει όλη την παράδοση και με αποτελεσματικό τρόπο να φορτίσει το “οικείο” με τον παραλογισμό της ίδιας τούτης οικειότητας. Δανείστηκε το θέμα των “Διδύμων” (“Μεναίχμων”) του Πλαύτου, θέμα κοινότατο στο θέατρο του καιρού του, το διπλασίασε (δίδυμοι είναι και οι υπηρέτες των διδύμων!) και έπλασε μια ιστορία απλούστατη. Την άφησε να πορευτεί μόνη της, να “αποδώσει”. Εχει κανείς την εντύπωση πως ο Σαίξπηρ ενθουσιάζεται με τις απρόοπτες λύσεις που εφευρίσκουν τα πρόσωπά του, έτσι που ακαταμάχητα αθώα και μαζί τραγικά ανταμώνουν και χωρίζονται, αγνοούν και γνωρίζουν, αγνοώντας τα γνωστά και γνωρίζοντας τα άγνωστα. Στιγμές στιγμές πάλι έχεις την εντύπωση πως ο ποιητής τρομάζει μπροστά στις τρομακτικές επιπτώσεις που μπορεί να έχει το παιχνίδι που κατασκεύασε. Γιατί αυτή η “κωμωδία των παρεξηγήσεων”, από σκηνή σε σκηνή, κινδυνεύει να μεταπέσει σε “τραγική παρεξήγηση”. Δεν μπορεί να χαρακτηριστούμε υπερβολικοί, αν σημειώσουμε πως το θέμα του σαιξπηρικού έργου ανήκει στα κλασικά προβλήματα της φιλοσοφίας της θεατρικής διαδικασίας. Η αυθαίρετη και απίθανη απομόνωση μιας σπάνιας περιπτώσεως που λειτουργεί με τους νόμους του τυχαίου, τελικά καταλήγει να παρουσιαστεί σα μια σταθερά της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Θέμα που θα ενθουσίαζε έναν Πασκάλ και θα πρέπει να ερεθίζει την “κυβευτική” επιστήμη του καιρού μας».

ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΕΙΣ. Η «Στρίγγλα που έγινε αρνάκι» είναι μια κωμωδία αχαλίνωτου οίστρου. Το 1975, με αφορμή την παράσταση του Σταύρου Ντουφεξή, έγραφα: «Ο Σαίξπηρ οφείλει το θέμα της κωμωδίας βασικά στον Αριόστο που είναι τυπικός εκπρόσωπος της κομμέντια ερουντίτα, της λόγιας κωμωδίας, που είναι το έντεχνο παιδί της Αναγέννησης, που οι παππούδες του χάνονται και βρίσκονται στα Μέγαρα και στην Αθήνα του Αριστοφάνη και του Μενάνδρου, ιδιαίτερα, στη Ρώμη και στα μεσαιωνικά μοναστήρια, στα σταυροδρόμια των ιταλικών πόλεων, όπου έστησαν το πατάρι τους οι Τζάνι και οι Πανταλόνε. Αυτούς τους καυγάδες του σιναφιού πήρε ο Σαίξπηρ και τους μεταμόρφωσε. Εφτιαξε μια κωμωδία μεταμορφώσεων, δηλαδή την τραγωδία της ανθρώπινης μορφής. Η μεταμόρφωση δηλώνεται ήδη στον τίτλο. Μια στρίγγλα γίνεται ήμερη. Πραγματικά, όμως, τίποτε δεν αλλάζει. Ισως κάτι να παραμορφώνεται κάτω από τη μαγεία των ονομάτων. Το φεγγάρι ονομάζεται ήλιος, ο ήλιος φεγγάρι, οι άνθρωποι, αντί να τρώνε, ταΐζονται με τα ονόματα των φαγητών. Ο αφέντης παίρνει το όνομα του υπηρέτη, ο υπηρέτης του αφέντη, ο αφέντης ονομάζεται δάσκαλος, ο περαστικός πατέρας, ο πατέρας απατεώνας και ο πατέρας ονομάζει τον πατέρα απατεώνα. Το αλισβερίσι ονομάζεται γάμος, ο γάμος και το μυστήριό του τρελοκομείο. Και πάνω απ΄όλα η αυθόρμητη φύση ονομάζεται στρίγγλα και η υποκρισία ημεράδα».

Για το «Τέλος καλό, όλα καλά» το 1973 στο Εθνικό Θέατρο σημείωνα: «Το θέμα του έργου είναι παρμένο από το “Δεκαήμερο” του Βοκκάκιου. Στα χέρια του Σαίξπηρ το σκαμπρόζικο θέμα, χωρίς να χάσει ούτε τη ρεαλιστική του βάση, ούτε την απλούστατη δομή του, ούτε την ευθύγραμμη πλοκή του, παίρνει άλλη ανάσα. Σαν ποιητικό κείμενο δεν είναι από τα πιο εμπνευσμένα του ποιητή. Ο λόγος είναι ευθύβολος, βατός, διευκολύνει και προωθεί τις σχέσεις, διαγράφει και σχεδιάζει τα πρόσωπα και τις καταστάσεις, αλλά γοργά μεταβαίνει, χωρίς να σταθμεύει, στο επόμενο στάδιο. Κι όμως δεν περιγράφει την πλοκή. Καταγράφει ανθρώπους. Γι΄αυτό τον λόγο είναι περισσότερο “θέατρο”, όπως το θέλουμε σήμερα. Και θέατρο “μοντέρνο”. Υπάρχουν, μάλιστα, σκηνές που θα μπορούσαν να έχουν γραφεί από έναν σύγχρονό μας συγγραφέα, όπως η παγίδευση και η διαπόμπευση του Παρόλ. Η κωμωδία, για όσους ξέρουν να διαβάζουν ένα σαιξπηρικό κείμενο, είναι ένας αποκαλυπτικός κώδικας της τεχνοτροπίας του ποιητή. Μόνο όσοι ψάχνουν έτσι το έργο θα μπορέσουν να εξηγήσουν την “ευκολία” του να γράφει ένα αριστούργημα, τουλάχιστον, το χρόνο. Ο Σαίξπηρ δεν ήταν, βέβαια, ένας συγγραφέας του γραφείου. Ηταν ένας θεατράνθρωπος. Ηθοποιός, θιασάρχης, ποιητής. […] Το “Τέλος καλό, όλα καλά” είναι ένα έργο – κώδικας του Σαίξπηρ. Επειδή δεν είναι πρώιμο (γράφτηκε ανάμεσα στον “Αμλετ” και στον “Οθέλλο”), είναι ένα έργο βιαστικό, ποιος ξέρει πια από ποια πιεστική ανάγκη βγαλμένο. Ωριμου ποιητή τυπικό έργο. Θησαυρός για έναν μελετητή και για έναν σκηνοθέτη. Η φόρμα του είναι κλειστή. Διαγράφει έναν κύκλο, χωρίς παρεκκλίσεις, και συναντάει την αρχή. Τα πρόσωπα είναι περιορισμένα και χρησιμοποιούνται, ώσπου να εξαντληθούν. Οι χαρακτήρες σε αυτό το έργο, λοιπόν, για τον αναγνώστη των μεγάλων σαιξπηρικών έργων έχουν μια ασάφεια, ακριβώς γιατί είναι πυκνοί, συγκεντρώνουν στο θεατρικό τους πρόσωπο, σε σύνθεση, χαρακτηριστικά άλλων όμοιων προσωπείων».