«Η γάτα, δυστυχώς, παρεγνωρίσθη…»

«Η γάτα, δυστυχώς, παρεγνωρίσθη και παραγνωρίζεται και μέχρι σήμερον ως προς τας πνευματικάς αυτής ιδιότητας. Γενική τουλάχιστον ιδέα επικρατεί ότι αύτη είναι ζώον πανούργον, άπιστον, εγωϊστικόν και κίβδηλον τον χαρακτήρα, ανάξιον δε όλως διόλου της ημετέρας φιλίας και εμπιστοσύνης. Αι κρίσεις αύται προέρχονται, διότι συνειθίσαμεν να συγκρίνωμεν αυτήν πάντοτε προς τον σκύλον, μεθ’ ού όμως ουδεμία δύναται να γίνη σύγκρισις, διότι ούτος μεν είνε εκ των πρώτων ζώων, τα οποία ο άνθρωπος παρέλαβε μεθ’ εαυτού και ανέθρεψε και ημέρωσε και, επομένως, είνε ζώον από των αρχαιοτάτων χρόνων συζών μετά του ανθρώπου, ενώ η γάτα είνε, νεώτατον, παραληφθέν υπό του ανθρώπου κατά τους ιστορικούς χρόνους». Βρισκόμαστε στο 1888 και ο Σπυρίδων Μηλιαράκης (1852 – 1919), καθηγητής Φυσικής Ιστορίας στο Πρακτικό Λύκειο, Φυτολογίας στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας, γράφει στη γλώσσα της εποχής του. Είναι η εποχή του Χαρίλαου Τρικούπη και της αστικής αθωότητας. Μέχρι την εκπνοή του 19ου αιώνα η Αθήνα είχε μεταμορφωθεί σε σύγχρονη πρωτεύουσα με νεοκλασικές κατοικίες, το ηλεκτρικό ρεύμα επεκτεινόταν στην πόλη, έρχονταν τα μεγάλα δημόσια έργα και οι σιδηρόδρομοι.

Εκείνη τη χρονιά, λοιπόν, εκδόθηκε η «Γάτα» από το τυπογραφείο Αλεξ. Παπαγεωργίου: ένα σημαντικό δοκίμιο του βοτανολόγου Μηλιαράκη, ο οποίος είχε σπουδάσει Ιατρική στο Εθνικό Πανεπιστήμιο και έφυγε για μετεκπαίδευση στη Γερμανία. Το 1893 έγινε καθηγητής Βοτανικής στην Αθήνα, όπου δίδαξε μέχρι τον θάνατό του. Στο δοκίμιο αυτό περιγράφει τα βασικά χαρακτηριστικά του οικόσιτου ζώου, για να ψυχαγωγήσει, όπως γράφει, τα παιδιά, να τα στρέψει προς την παρατήρηση του φυσικού κόσμου, αλλά και να εισαγάγει «στοιχειώδεις αρχές της ζωολογίας».

Πέρα από τη γεωγραφική προέλευση, την ανατομία και τα στοιχεία για τις αισθήσεις, ο απολαυστικός αφηγητής καταφέρνει να χωρέσει και ορισμένες άλλες πτυχές για τη συμπεριφορά του ζώου. «Ουδεμία μήτηρ εξ όλων των ζώων, πλην της του ανθρώπου, αφοσιούται μετά μείζονος τρυφερότητος και παραδίδεται εις αποκλειστικήν των τέκνων της ανατροφήν όσον η γάτα. Δι’ όλων των κινήσεων αυτής, δι’ εκάστου τόνου της φωνής της, δι’ όλων των τρόπων της διαγωγής της εκδηλοί την ενδόμυχον αγάπην, την αφοσίωσιν και τας φροντίδας, ουχί μόνον διά τας απολύτους ανάγκας των τέκνων, αλλά και δι’ αυτάς τας επιθυμίας των». Ξεχωριστό ενδιαφέρον έχει, εξάλλου, η αναφορά στο «γατικό δίκαιο»: «Ποίαν σημασίαν εξήσκησε το ζώον τούτο και εξασκεί επί του νεωτέρου πολιτισμού, δυνάμεθα να συμπεράνωμεν εκ τινος εθίμου, επικρατήσαντος εις πολλάς χώρας της Ευρώπης μέχρι προ μιας περίπου εκατονταετηρίδος, ήτοι του γατικού δικαίου. Εν Σαξωνία, π.χ., υπήρχε νόμος καθ’ ον πας φονεύς γάτας κατεικάζετο να προσφέρη τόσον σίτον, όσος ήρκει όπως καλύψη την φονευθείσαν γάταν κρεμαμένη από της ουράς και εγγίζουσαν το έδαφος διά της ρινός. Ομοιος νόμος υπήρχε και εν τω καντονίω της Ζυρίχης και αλλαχού…».

ΤΡΕΙΣ ΓΑΤΟΦΙΛΟΙ. Το δοκίμιο κυκλοφόρησε για πρώτη φορά το 1888 και ανατυπώθηκε το 2018 από τις εκδόσεις «Λαβύρινθος», που ειδικεύονται σε ιστοριοδιφικούς και σπάνιους τίτλους. Αυτή τη φορά το παρουσιάζουν σε νέα έκδοση, συνοδευόμενο από τα σημειώματα τριών σημερινών γατόφιλων, που ενθουσιάστηκαν με τις παρατηρήσεις και τις περιγραφές του Μηλιαράκη. Ο νομικός Γιάννης Κτενάς γράφει με αναφορά την ηθική στη σχέση μας με τα ζώα: «Κάθε φορά που ανοίγω μια κονσέρβα για να ταΐσω τις γάτες μου, ακούγοντας το δυνατό γουργουρητό τους… μπροστά στη σκοτωμένη σάρκα ενός άλλου ζώου, που επίσης φοβόταν, χαιρόταν, αγαπούσε, δεν μπορώ να μη θυμηθώ τα λόγια του Max Weber, για τον οποίο ο διανοητικά έντιμος και ηθικά αξιοπρεπής άνθρωπος είναι εκείνος που πορεύεται στη ζωή γνωρίζοντας ότι τις αξίες του τις έχει εκλέξει και ότι, πραγματοποιώντας αυτή την εκλογή, θυσίασε αναγκαστικά κάποιες άλλες». Ο Στέφανος Μπατσής αναρωτιέται αν μας αγαπάνε οι κατοικίδιες γάτες: «Η συνύπαρξή μου με τον Φιορέλο, τον έφηβο γατούλη, δεν έχει λυσάρι… Αν πρέπει να βγάλω σώνει και ντε κάποιο συμπέρασμα, αυτό θα ήταν πως η σχέση μας με αλλάζει με τρόπους που δεν φανταζόμουν· αποδιώχνει τα αυστηρά σχήματα και αγκαλιάζει τα θολά σημεία, απέναντι στις λογικές εξηγήσεις προτάσσει τη βιωμένη εμπειρία…».

Ο Στέφανος Ρέγκας γράφει για το πώς αποχαιρετάμε έναν αγαπημένο γάτο: «Ο Μίμος ήρθε κι έφυγε αιφνίδια, μια παρένθεση στη γενική πορεία του ακατανόητου χορού που αποκαλούμε ζωή. Απλωνε το δίχτυ της αγάπης του γύρω και επάνω μας, και το δίχτυ αυτό έσπασε αναπάντεχα από τη μια στιγμή στην άλλη, αφήνοντας άδειο το κρεβάτι όπου περνούσε τις ώρες του και εμάς λίγο πιο απροστάτευτους, λίγο πιο κοντά στη λήθη. Μα η λήθη ποτέ δεν θα παρασύρει την εικόνα αυτού του μικρού θεού της καταστροφής, που έδωσε και πήρε τόση χαρά, τόσο άμυαλα».

Αξίζει να αναφερθεί ότι τα μικρά χαρακτικά της εικονογράφησης είχε κάνει ο Κωνσταντίνος Πρινάρης, που γεννήθηκε στην Ηπειρο το 1852 και πέθανε στην Αθήνα μετά το 1915. Ηταν κωφάλαλος, γεγονός που δεν τον εμπόδισε να σπουδάσει εκείνη την εποχή ζωγραφική και ξυλογραφία στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο. Ανάμεσα στα βιβλία που εικονογράφησε ήταν το «Ολυμπία και Ολυμπιακοί Αγώνες» (1890) του Δημήτριου Γ. Παπαγεωργίου και «Νέα παιδικά διηγήματα» (1910), του Ιωάννη Λάιου.