Δραματική πινακοθήκη

Ο Σαίξπηρ, ο περιοδεύων θιασάρχης στην Αγγλία της ακμής και της βασίλισσας Ελισάβετ, ήταν υποχρεωμένος, για να συντηρήσει τον θίασό του που τον αποτελούσαν ένδεκα ηθοποιοί (όλοι άνδρες – ευνουχισμένα παιδιά για τους γυναικείους ρόλους και άνδρες για τους ανδρικούς και τους γυναικείους ρόλους ώριμων ηλικιών), στα μπαούλα του με τη σκηνική σκευή να διαθέτει και μια πληθώρα έργων. Το γνωρίζουμε και από τη δική μας ιστορία των μπουλουκιών. Σε κάθε πιάτσα το πολύ να παιζόταν ένα έργο δύο βραδιές. Σε μια εβδομάδα πέντε και συχνά έξι έργα. Γι’ αυτό σημειώνω πως συμπρωταγωνιστής στους περιοδεύοντες θιάσους στην επαρχία που μεγάλωσα ήταν ο υποβολέας! Δεν ήταν δυνατόν ένας ηθοποιός σε μια περιοδεία τεσσάρων μηνών να έχει στη μνήμη του είκοσι και περισσότερα κείμενα διαφορετικών ρόλων (τραγωδία, κωμωδία, δράμα, φάρσα, σάτιρα!).

Εχω ήδη γράψει πως ο Σαίξπηρ, σε μια εποχή χωρίς πνευματικά δικαιώματα συγγραφέων, έπαιζε διασκευασμένα για τις ανάγκες του θιάσου τα έργα που κυκλοφορούσαν από θέατρο σε θέατρο και από πιάτσα σε πιάτσα. Πριν αναφερθώ την άλλη εβδομάδα στις κωμωδίες, θα περιηγηθώ σε άλλο δραματικό του ρεπερτόριο που έχουμε απολαύσει και στην Ελλάδα (εξάλλου στη χώρα μας έχουμε δει παιγμένα όλα τα έργα του μεγάλου ποιητή της σκηνής).

Εγραφα το 1973 για τον «Ρωμαίο και Ιουλιέτα» που ανέβασε ο Σπύρος Ευαγγελάτος στο ΚΘΒΕ: «Οταν αρχίζει το έργο και ώσπου να τελειώσει, είμαστε μάρτυρες, στο επίπεδο των κοινωνικών σχέσεων, ακριβώς μιας άλλης ιστορικής μεταλλαγής που το φινάλε του έργου καταξιώνει. Παρευρισκόμαστε στην κατάφαση από τη μεριά του συγγραφέα της αναγεννησιακής αντιλήψεως για τις κοινωνικές δομές. Οι δύο αντίπαλες οικογένειες, των Μοντέκων και των Καπουλέτων, εκπροσωπούν τη χαμένη υπόθεση της φεουδαρχικής δομής της κοινωνίας, ενώ ο άρχοντας της Βερόνας εκφράζει το νέο πνεύμα της συγκεντρωτικής εξουσίας. Οι τρεις εμφανίσεις του τελευταίου στο έργο καλύπτουν εν πυκνώ τον ρυθμιστικό ρόλο του ισχυρού ηγέτη, αναγεννησιακού τύπου. Στην πρώτη παρουσιάζεται ως διαιτητής και νομοθέτης, στη δεύτερη ως δικαστής, στην τρίτη, που είναι και τελική σκηνή του έργου, ως συμφιλιωτής και αυθέντης. Στο δικό του τουλάχιστον επίπεδο παρακμή δεν υπάρχει. Αντίθετα, εκφράζει τη γνησιότερη και λαμπρότερη μορφή της μοναρχίας που στην ιστορία των κοινωνικών σχέσεων είναι αναμφισβήτητα πρόοδος. Ούτε, πάλι, την αντίθεση των δύο οικογενειών μπορούμε να τη δεχθούμε ως φαινόμενο παρακμής, τέτοιο, όπως παρουσιάζεται στην παράσταση. Η σύγκρουση εντάσσεται μέσα στις διαδικασίες της αλλαγής στις δομές της κοινωνίας. Η άλλοτε αντίθεση μεταξύ των τοπικών αρχόντων τώρα μετατοπίζεται, χωρίς να χάνει την οξύτητά της, στην προσπάθεια να κερδηθεί η εύνοια του επικρατήσαντος ισχυρού μονάρχη».

Το 1973, επίσης, ο Κουν ανέβασε τον «Τρωίλο και Χρυσηίδα». Σημείωνα τότε: «Ο “Τρωίλος” είναι τραγωδία. Ας μη μας ξαφνιάζει η παρουσία του Θερσίτη ή του Πάνδαρου. Είναι τραγωδία, όπως τραγωδία είναι και η “Αλκηστις” του Ευριπίδη, παρόλο το ευτυχές τέλος ή την παρουσία του μισοηλίθιου και μεθυσμένου Ηρακλή σ’ αυτήν. Οσο η μίμηση της πράξης θα αναφέρεται σε σπουδαία συμβάντα και όχι σε φαύλα, η μίμηση θα είναι τραγική, δηλαδή θα ανατέμνει την ανθρώπινη ύπαρξη, δεν θα αποκαλύπτει τα ανθρώπινα ήθη. Η τραγωδία έχει να κάνει με το ήθος, η κωμωδία με τα ήθη. Μεγάλη η διαφορά. Ο Σαίξπηρ σε αυτό το έργο του αναλύει το ήθος των ανθρώπων “εν πολέμω”. Ο πόλεμος είναι η μοίρα των ηρώων του. Είναι το δεδομένο. Κανένας δεν το αμφισβητεί. Τον απορρίπτουν, τον κρίνουν, τον χλευάζουν, αλλά τον υφίστανται. Κανένας δεν μπορεί να αποδράσει. Είναι δέσμιος του συστήματος που λειτουργεί “κατ΄ανάγκην”».

«ΤΙΜΩΝ Ο ΑΘΗΝΑΙΟΣ». Στον «Τίμωνα τον Αθηναίο», έργο έξοχο, ο στοχασμός του ποιητή μας αφορά… αύριο! Εγραφα το 1978 για την παράσταση με πρωταγωνιστή τον Δημήτρη Χορν: «Ο Τίμων και οι φίλοι του ανήκουν σε μια τάξη κοινωνική που βρίσκεται στην παρακμή της. Ο Τίμων στηρίζει τη φιλοσοφία της ζωής σε έναν ηθικό κώδικα που απορρέει από την πίστη πως ο κόσμος είναι αμετακίνητος και σταθερός, όπως η γη είναι το μόνο σταθερό αγαθό. Οι “φίλοι” έχουν προσχωρήσει στο νέο πνεύμα που πηγάζει από την αντίληψη πως ο κόσμος αλλάζει και ο ηθικός κώδικας συγκροτείται με βάση τις ανταλλακτικές σχέσεις και την κυμαινόμενη αξία των αγαθών της αγοράς. Ο κόσμος του Τίμωνα δεν γνωρίζει την πτώχευση και δεν μπορεί να διανοηθεί την έκπτωση του ανθρώπου. Η σταθερότητα της γης ως αξίας ανεξάντλητης τον οδηγεί σε έναν κώδικα ηθικής που μετατρέπει τον πλούτο σε εγγύηση αυθεντικής ζωής. Κάθε κλονισμός της βάσης, της εγγύησης, κλονίζει και τον ορισμό για την αυθεντική ζωή. Οταν ο Τίμων θα βγάλει τα υπάρχοντά του στο σφυρί, υποχρεωτικά θα αρνηθεί και τον ηθικό κώδικα που πηγάζει από τα υπάρχοντά του. Η φεουδαρχία είναι ο γεωκεντρισμός στην οικονομία. Οι “φίλοι” του Τίμωνα είναι παιδιά της κοπερνίκειας επανάστασης στις οικονομικές σχέσεις. Ο Τίμων είναι δεμένος με τα πράγματα, οι “φίλοι” του με τα νομίσματα. Ο Τίμων, όταν χαρίζει, αποχωρίζεται ένα όμορφο πράγμα, οι “φίλοι” δέχονται μια ανταλλακτική αξία. Ο κόσμος έχει γίνει χρηματιστήριο και ο Τίμων, όταν μένει ακάλυπτος οικονομικά, έχει ταυτόχρονα γυμνωθεί και από αξίες. Είναι προδομένος, επειδή έμεινε αναχρονιστικά δεμένος σε έναν ξεπερασμένο κώδικα ζωής. Ο Αλκιβιάδης θα ανακαλύψει τον μόνο δρόμο που δεν οδηγεί στη φυγή: τη βία. Ο Τίμων θα περιοριστεί στην άρνηση. Είναι ένας ρομαντικός».

Για το έργο «Περικλής, ηγεμόνας της Τύρου» που ανέβασε ο Αλέξης Σολομός στο Προσκήνιο το 1980 έγραφα: «Ο “Περικλής” είναι μια διασκευή του Σαίξπηρ ενός έμμετρου αφηγήματος του άγγλου ποιητή Γκάουερ που διασκεύασε μια λατινική διασκευή του διάσημου, χαμένου για μας, ελληνικού αφηγήματος που είχε για ήρωα τον Απολλώνιο τον Τύριο. Αυτή η μυθιστορία, γραμμένη κοντά στον 3ο αιώνα μ.Χ. είχε μια θριαμβευτική πορεία και επίδραση σε Ανατολή και Δύση. Μια λατινική του εκδοχή μεταφράστηκε δυο φορές και στα νεοελληνικά γύρω στον 14ο και 15ο αιώνα. Μια τυπώθηκε στη Βενετία το 1531 και ύστερα πολλές φορές, την άλλη δημοσίευσε ο Βάγκνερ. Δεν γνωρίζω αυτή τη στιγμή, αν έχει επισημανθεί από άλλους, αλλά νομίζω ότι η θαυμαστή περιπέτεια του Απολλώνιου του Τύριου απηχεί τα ταξίδια, τη δράση, την προσωπική περιπέτεια, τον θαυμαστό βίο του θαυματοποιού, φιλόσοφου Απολλώνιου του Τυανέα, μνημειώδους μορφής του 1ου μ.Χ. αιώνα».

«ΚΥΜΒΕΛΙΝΟΣ». Το 1988 στην Επίδαυρο το Εθνικό Θέατρο της Μεγάλης Βρετανίας, με σκηνοθέτη τον μεγάλο Πίτερ Χωλ, δίδαξαν τον σαιξπηρικό «Κυμβελίνο». Σημείωνα τότε στην κριτική μου: «Στον αγγλικό θίασο έβλεπες τα τέλεια αυτά όργανα, προϊόντα μιας θεατρικής παιδείας πρακτικής, αλλά και θεωρητικής, να είναι έτοιμα ανά πάσα στιγμή να ενταχθούν σε μια σκηνοθεσία και να την υπηρετήσουν με όλες της τις λεπτομέρειες. Το τρίτο μεγάλο μάθημα ερχόταν από την ίδια τη σκηνοθεσία. Εβλεπες πως τα χρόνια, η πείρα, οδηγούν ασφαλώς στην αφαίρεση, στη λιτότητα και στην παραίτηση από τους φανφαρονισμούς. Ο Χωλ, μαζί με τον Μπρουκ, υπήρξαν μετά τον πόλεμο τα τρομερά παιδιά της αγγλικής σκηνής. Τριάντα χρόνια μετά επιστρέφουν στα κείμενα και γίνονται επαρκείς αναγνώστες τους. Σκηνοθετεί τη γλώσσα. Ιδού το μυστικό των παραστάσεων του Χωλ. Αφέθηκε στην εσωτερική ζωή της σαιξπηρικής γλώσσας, βρήκε μαζί με τους ηθοποιούς του τους βαθείς ρυθμούς που αντανακλούν τις κινήσεις της φαντασίας και τον ψυχισμό των ηρώων και έφτασε στη διατύπωση μιας σωματικής έκφρασης της γλώσσας, που με τη σειρά της αποτελούσε μια ηχητική έκφραση της ψυχής. Ο Χωλ περιοριζόταν στην απλή διαμεσολάβηση, οδήγησε τους συνεργάτες του να διατυπώσουν με ακρίβεια τη σκηνική γλώσσα του ποιητή. Η κίνηση, η στάση, η σιωπή (και τι σιωπές, ιδιαίτερα μέσα στη φράση, είχαν ανακαλυφθεί!) εκκινούσαν από τον λόγο και δικαίωναν τον λόγο».

Για τον «Εμπορο της Βενετίας», έργο κι εδώ πολυπαιγμένο, έγραφα το 1971 για την παράσταση του Αλέξη Μινωτή: «Οσα και να λέμε, ό,τι και να γράφεται, ο “Εμπορος της Βενετίας” είναι και παραμένει αυτό που θέλησε ο ποιητής του: μια κωμωδία. Μια κωμωδία ρεαλιστικά κεντημένη πάνω σε έναν ρομαντικό καμβά. Δεν είμαστε κολλημένοι στις σχολές και καμιά προσπάθεια δεν κάνουμε να εφευρίσκουμε “καλούπια”, όμως ο συσχετισμός των δυνάμεων, οι συγκρούσεις και η αντιπαράθεση των χαρακτήρων σε αυτή την κωμωδία προδίνουν τη ρομαντική της καταγωγή. Από την άλλη ο καλά σημασμένος χώρος των δρωμένων, η πυκνή και πιστή περιγραφή των στοιχείων του πολιτιστικού περιβάλλοντος, οι θέσεις και οι λύσεις που δίνονται από τον ποιητή κατασκευάζουν μια πραγματικότητα που είναι ν΄απορεί κανένας πώς οι ζηλωτές σήμερα του πολιτικού θεάτρου δεν τη διαπίστωσαν και δεν την εκμεταλλεύτηκαν. Κοντολογίς, ο “Εμπορος της Βενετίας” είναι μια “πολιτική” κωμωδία σωστή, δηλαδή μια πολιτική κωμωδία χωρίς “θέση”. Πέρα από τις όποιες υπερβολές της πλοκής είναι ένα έργο “σύγχρονο” με την εποχή που το γράφει ο Σαίξπηρ ή τουλάχιστον μπορούσε να είναι σύγχρονο, όπως, θαυμάσια, μπορεί να είναι και σύγχρονό μας. Είναι ίσως το μόνο σαιξπηρικό δημιούργημα που απηχεί και εικονίζει τις δοσμένες οικονομικές και πολιτικές δομές της εποχής του ποιητή».