«Θα υπάρξει νοσταλγία για τον Στάλιν…»

Ανήκει στη μεγάλη βρετανική παράδοση της κατασκοπικής λογοτεχνίας, που ξεκινάει από τον Τζον Μπάκαν («Τα 39 σκαλοπάτια») και απογειώνεται με τους Ιαν Φλέμινγκ και Τζον Λε Καρέ. Διόλου τυχαία ο Ρόμπερτ Λίτελ – περί ου ο λόγος -έχει υπογράψει ήδη το «Φίλμπι – Πορτρέτο του κατασκόπου σε νεαρά ηλικία» (Αγρα, μτφ. Ανδρέας Αποστολίδης, 2016), τον περιβόητο διπλό κατάσκοπο, από τη ζωή του οποίου άντλησε υλικό και ο Λε Καρέ («Κι ο κλήρος έπεσε στον Σμάιλι»). Το 20ό μυθιστόρημά του με τίτλο «Ο σύντροφος Κόμπα» (μτφ. Γιάννης Περδικογιάννης) αναμένεται από τις εκδόσεις Μέδουσα στις αρχές του επόμενου μήνα. Σε αυτό ο πρώην δημοσιογράφος του «Newsweek» και πατέρας του συγγραφέα Τζόναθαν Λίτελ («Οι Ευμενίδες») ανασυστήνει έναν κόσμο που γνωρίζει καλά: την περίοδο των σταλινικών εκκαθαρίσεων. Στην πλοκή, ο χαρισματικός Λέον Ρόζενταλ κρύβεται από τις μυστικές υπηρεσίες (NKVD) στον λαβύρινθο των μυστικών δωματίων του Κτιρίου του Αναχώματος μετά τον ξαφνικό θάνατο του πατέρα του, πυρηνικού φυσικού, και τη σύλληψη της μητέρας του στη διάρκεια των σταλινικών εκκαθαρίσεων. Σε μια από τις περιπλανήσεις του συναντά τυχαία έναν αινιγματικό ηλικιωμένο άνδρα που συστήνεται ως σύντροφος Κόμπα, βετεράνος του Μεγάλου Πατριωτικού Πολέμου, μέλος του Πολιτικού Γραφείου και δεξί χέρι του Στάλιν. Εντυπωσιασμένος από την ευφυΐα του αγοριού, ο ηλικιωμένος άνδρας του προτείνει να του παραχωρήσει μια σειρά από συνεντεύξεις. Μέσα από αυτές ο Ρ. Λίτελ δημιουργεί το πορτρέτο του σοβιετικού δικτάτορα. Το «Β» προδημοσιεύει ένα απόσπασμα με την άδεια του εκδοτικού οίκου. Ο μικρός Λέον έχει μόλις πρωτοσυναντήσει τον γέρο, ο οποίος επαίρεται για τα θαυμαστά κατορθώματα του συντρόφου Στάλιν.

«Άκουσε, μικρέ, εξήντα τέσσερα χρόνια από τώρα – το 2017 – η Επανάσταση θα γίνει εκατό χρονών. Αν οι αναθεματισμένοι οι καπιταλιστές έχουν θριαμβεύσει, αν η ένδοξη Ένωση Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών έχει καταλήξει στο σκουπιδοτενεκέ της ιστορίας, για να χρησιμοποιήσω τη γραφική φράση του Τρότσκι, να ξέρεις ότι οι γαμημένοι ιστορικοί θα ρίξουν όλο το φταίξιμο στον Ιωσήφ Στάλιν. Ο Σταλινισμός, θα ξεφωνίζουν από τις στέγες, δεν ήταν Κομμουνισμός! Αλλά ακόμα και ο πιο ηλίθιος μπορεί να δει ότι ο Σταλινισμός ήταν η τελική έκφραση του Κομμουνισμού. Ο Σταλινισμός ήταν ο μόνος τρόπος να σωθεί η Επανάσταση των Μπολσεβίκων απ’ το μπάχαλο που δημιούργησε αυτός ο κουλτουριάρης ο Λένιν». Γέλασε με τον τρόπο που φαντάζομαι ότι ένας μανιακός δεμένος με ζουρλομανδύα θα γελούσε. Δάκρυα κύλησαν απ’ τα μάτια του. Το σάλιο του μαζεύτηκε σε μια γωνιά των χειλιών του. «Επειδή η Ρωσία είναι Ρωσία», είπε ξεψυχισμένα όταν ξαναβρήκε την αναπνοή του, «θα έρθει η μέρα, που θα υπάρξει μια νοσταλγία για τον Στάλιν που έσωσε την Επανάσταση. Που κατάλαβε, όπως και ο Θωμάς ο Ακινάτης, ότι το κακό υφίσταται όταν διαλέγεις τα λάθος μέσα για να πετύχεις ένα σκοπό. Ο Στάλιν δεν έκανε ποτέ αυτό το σφάλμα – πολύ πριν γνωρίσει τον Λένιν, κατάλαβε ότι τα μέσα είναι ο σπόρος και οι στόχοι είναι το δέντρο. Ακόμα κι αν δεν τα καταφέρει ποτέ όσο ζει, ο Στάλιν δεν έχασε από τα μάτια του το δέντρο – την ουτοπία που λέγεται Κομμουνισμός. Όπως λένε και οι χωριάτες, η μια γενιά φυτεύει τα δέντρα, η επόμενη επωφελείται από τη σκιά».

«Ε-πα-να-σστα-σση, ε-πα-να-σστα-σση».

«Τι περίπτωση είναι αυτός ο παπαγάλος;»

«Οι ανθρακωρύχοι μας στο Ντόνμπας παίρνουν μαζί τους καναρίνια στις στοές των ορυχείων. Είναι ένα σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης. Αν ο αέρας είναι δηλητηριασμένος, ο παπαγάλος θα είναι ο πρώτος που θα τινάξει τα πέταλα. Ένας από τους φρουρούς μου, ένα παλληκάρι από το Ντόνμπας, έριξε την ιδέα ότι θα ήμουν πιο ασφαλής αν είχα έναν παπαγάλο. Έχω αρχίσει να δένομαι μαζί του. Τον λένε Κίριλ Μοντέστοβιτς. Είναι το όνομα ενός παπαγάλου από ένα ανατρεπτικό βιβλίο του Πάστερνακ, που κατάσχεσαν τα όργανα της ασφάλειάς μας, αν και αυτό το καθίκι σίγουρα θα έχει κρυμμένα κι άλλα αντίτυπα κάπου στην πόλη, αφού για χρόνια διάβαζε κεφάλαια του βιβλίου στους φίλους του. Σίγουρα θα έχεις ακούσει γι’ αυτόν τον τύπο, τον Πάστερνακ. Είναι Ισραηλίτης, παρεμπιπτόντως. Το όνομά του δημοσιεύτηκε στις εφημερίδες, όταν αποδείχτηκε ότι από τη δεκαετία του ’20 δούλευε κατά καιρούς πάνω σ’ ένα αντισοβιετικό βιβλίο με θέμα κάποιον γιατρό».

«Ο πατέρας μου είπε κάτι για τον Πάστερνακ μια φορά, αλλά η μητέρα μου τού είπε να σωπάσει, δεν ξέρω γιατί. Φαντάζομαι ότι δεν τον αγαπάτε και πολύ αυτόν τον Πάστερνακ…».

«Έχω μια μικρή αδυναμία σ’ αυτό το κάθαρμα. Ίσως γιατί μετάφρασε τον αγαπημένο μου Γεωργιανό ποιητή, τον Τ. Ταμπίτζε, πριν ο Ταμπίτζε εκτελεστεί για αντισοβιετική δράση. Παραδεισένιο χρώμα, χρώμα γαλάζιο ήταν από τα αγαπημένα μου. Τώρα που είμαι πια σε προχωρημένη ηλικία, θυμάμαι μόνο κάνα δυο στίχους εδώ κι εκεί. Ίσως πάλι επειδή και ο ίδιος ο Πάστερνακ είναι ποιητής και έχω μια μικρή αδυναμία στους ποιητές. Μπορεί να μη σου γεμίζω το μάτι τώρα πια, μικρέ, αλλά έγραφα κι εγώ ο ίδιος ποίηση. Δεν ήμουν πολύ μεγαλύτερος από σένα, όταν έγραψα τα πρώτα μου ποιήματα. Αρκετά από αυτά δημοσιεύτηκαν στην Ιβέρια, μια εφημερίδα της Γεωργίας, αν και, επειδή ήμουν στη λίστα των πιο καταζητούμενων του Τσάρου, δεν δημοσιεύτηκαν με το πραγματικό μου όνομα, αλλά τα υπέγραψα με το ψευδώνυμο Σοσέλο, που ήταν άλλο ένα χαϊδευτικό όνομα που μου είχε βγάλει η μάνα μου».

Τον ρώτησα τι είδους ποίηση έγραφε. «Ερωτικά ποιήματα, τι άλλο; Γιατί ένας ποιητής να γράφει κάτι άλλο πέρα από ερωτικά ποιήματα; Ξέρεις, όταν θέλεις να ψήσεις τα κορίτσια να πέσουν στο κρεβάτι, έτσι; «Ε, Κόμπα, είμαι μόλις δέκα και μισό». «Σε ενδιαφέρουν όμως κιόλας τα κορίτσια». «Όχι έτσι όπως το εννοείς. Όχι ακόμα. Θα με ενδιαφέρουν όμως σε κάνα-δυο χρόνια».