Ο Μιγκουέλ ντε Θερβάντες στη Χίο

Σ’ ένα χωριό της Μάντσας που δεν θέλω να θυμάμαι το όνομά του…

(πρώτη πρόταση του «Δον Κιχώτη»)

Ονομάζομαι Μιγκουέλ Θερβάντες και είμαι απόγονος του μεγάλου ισπανού συγγραφέα, Μιγκουέλ ντε Θερβάντες Σααβέδρα, συγγραφέα του «Δον Κιχώτη». Παρόλο που από την εποχή του παλαιού προγόνου μου μας χωρίζουν είκοσι γενιές (δηλαδή είκοσι φορές είκοσι χρόνια, ο «Δον Κιχώτης» πρωτοεκδόθηκε το 1604) η οικογενειακή μνήμη στους Σααβέδρα – αλλά ακόμα περισσότερο στην αριστοκρατική οικογένεια των ντε Κορτίνας της Καστίλλης από την οποία προερχόταν η μητέρα του μεγάλου προγόνου μου – παραμένει ζωντανή και αξιοσέβαστη. Για οικογένειες συνδεδεμένες για αιώνες με τη γη, με δημόσια αξιώματα και ευθύνες, με κληρονομίες και προνόμια που καθορίζονται από βασιλείς και κυβερνήσεις, στην Ισπανία τουλάχιστον, οι παραδοσιακές μνήμες ξεπερνούν την πάροδο του χρόνου και καθορίζουν τις ζωές των απογόνων. Μια τέτοια περίπτωση απογόνου ιστορικής οικογένειας της Καστίλλης είμαι και εγώ.

Θα με ρωτήσετε για ποιον λόγο βρίσκομαι στο νησί σας και μάλιστα χωρίς να ξέρω ελληνικά, να σας μιλώ πότε στα αγγλικά και πότε στα ιταλικά με προφορά ισπανική, μόνο και μόνο επειδή πρέπει να σας μιλήσω για να συνδέσω επιτέλους το χωριό και το νησί σας με την ιστορία της Ευρώπης και τής παγκόσμιας λογοτεχνίας. Αν δεν ξέρουμε ότι ένα ιστορικό γεγονός έχει συμβεί, αν μας είναι άγνωστο, τότε είναι σαν το γεγονός αυτό να μην έχει συμβεί ποτέ για μας. Και αυτό συμβαίνει συχνά σε πολλούς ανθρώπους, ιδιαίτερα σε χώρες που έχουν ιστορία πολλών αιώνων.

Ο πρόγονός μου ήταν ο συγγραφέας του «Δον Κιχώτη», ενός έργου μοναδικού, ξεχωριστού από κάθε άλλο που είχε γραφτεί πρωτύτερα. Υπήρξαν αρκετοί που προσπάθησαν να το μιμηθούν εκ των υστέρων και να συγγράψουν παρόμοια ρομάντσα. Κανένας όμως δεν κατάφερε να συναγωνιστεί τον «Δον Κιχώτη» του Μιγκουέλ Θερβάντες. Μόλις εκδόθηκε γνώρισε αμέσως μεγάλη επιτυχία, όχι μόνο στην Ισπανία αλλά και σε ολόκληρη την Ευρώπη. Εγιναν απανωτές εκδόσεις, η μία μετάφραση ακολούθησε την άλλη, ο Θερβάντες έγινε γρήγορα ένας από τους πιο φημισμένους πεζογράφους του κόσμου. Η φήμη του γιγαντώθηκε τόσο πολύ και τόσο γρήγορα ώστε προκάλεσε την αντιζηλία ακόμα και του μεγάλου Λόπε ντε Βέγκα, που θεωρείται μέχρι σήμερα ο πατέρας της ισπανικής λογοτεχνίας. Ο πρόγονός μου, πολύ σοφά, δεν έδωσε σημασία στον φθόνο του σπουδαίου συγγραφέα και ευνοούμενου του βασιλιά Φιλίππου. Μάλιστα του απέστειλε φιλοφρονητικά αντίτυπο του «Δον Κιχώτη» με ένα αφιερωματικό ιδιόγραφο σονέτο για τον ίδιο και το έργο του.

Ο Μιγκουέλ Θερβάντες ήταν ταπεινός και γενναιόψυχος. Δεν απάντησε ποτέ στις ζηλόφθονες επιθέσεις των εχθρών του. Δεν δέχτηκε ποτέ τιμές και δόξες που δεν άρμοζαν σε έναν πολεμιστή, στον γιο μιας τίμιας αριστοκρατικής οικογένειας του Βαλαντολίντ που υπηρέτησε ανέκαθεν με αφοσίωση τους βασιλείς της. Οσα χρόνια κρατήθηκε αιχμάλωτος στο Αλγέρι προτίμησε να μείνει σκλάβος και πιστός χριστιανός παρά να αλλαξοπιστήσει και να κερδίσει πλούτη.

Δεν υπάρχει λόγος να σας εξιστορήσω μια περιπετειώδη, δύσκολη ζωή, γεμάτη απροσδόκητες κακοτυχίες, που κράτησε εξήντα εννέα χρόνια. Τις τελευταίες μέρες της ζωής του μιλούσε διαρκώς για τον ήρωά του με λατρεία. Εμπνεόταν από την αγαλλίαση που θα συναντούσε επιτέλους τον Δημιουργό του: qui creastime, miserere mei! [Αυτός που με δημιούργησε θα με λυπηθεί!] έγραψε αρκετές φορές στο ημερολόγιό του. Εφυγε κρατώντας το χέρι της αγαπημένης του συζύγου. «Αντίο χαρές και γλέντια, αντίο καλοί φίλοι και θαυμάσιες ομορφιές του κόσμου… Ο Δον Κιχώτης γεννήθηκε για μένα, για μένα έκανε όλα του τα κατορθώματα και εγώ γεννήθηκα για να τα διηγηθώ και για να τον δοξάσω – εκείνος έζησε για μένα και εγώ για κείνον».

Πρέπει να σας θυμίσω ότι ο Θερβάντες ήταν στρατιώτης και πολεμιστής. Σε ηλικία είκοσι τεσσάρων ετών πολέμησε στη Ναυμαχία της Ναυπάκτου ενάντια στον τουρκικό στόλο του Σουλτάνου. Με χρήματα και ενθάρρυνση του βασιλιά της Ισπανίας και του Πάπα της Ρώμης, συγκεντρώθηκε τότε μεγάλος αξιόμαχος χριστιανικός στρατός και στόλος κάτω από την εμπνευσμένη ηγεσία του νεαρού Δον Χουάν της Αυστρίας, ετεροθαλούς αδελφού του βασιλιά Φιλίππου της Ισπανίας. Μετά την πρώτη πολιορκία της Βιέννης από τον Σουλεϊμάν τον Μεγαλοπρεπή, μετά τις δύο απανωτές ήττες της Βενετίας σαράντα χρόνια αργότερα στην Κύπρο από τον στόλο του άξιου ναυάρχου Λαλά Καρά Πασά, η κυριαρχία των θαλασσίων οδών προς την Ανατολή είχε σχεδόν ανακοπεί. Μετά την Αλωση της Πόλης, οι Οθωμανοί απειλούσαν να εισβάλουν στις περιοχές που κυβερνούσαν μέχρι τότε τα χριστιανικά κράτη της Δυτικής Ευρώπης. Αν έπεφτε μετά την Κύπρο και η Μάλτα τότε οι χριστιανοί θα βρίσκονταν αποκλεισμένοι από τους Οθωμανούς όχι μόνο από τον Δούναβη και τις οροσειρές των Βαλκανίων, αλλά και από τη Μεσόγειο. Κάτι έπρεπε να γίνει για να σωθεί η θρησκεία μας και η Εκκλησία της Ρώμης.

Η Ναυμαχία της Ναυπάκτου κατόρθωσε το ακατόρθωτο. Ο Θερβάντες πολέμησε γενναία, τραυματίστηκε στο στήθος με δυο σφαίρες, έχασε το αριστερό του χέρι από μια τρίτη. Ευτυχώς η ζωή του σώθηκε, νοσηλεύτηκε τρεις μήνες στη Μεσσήνη της Σικελίας αλλά έμεινε κουλός για πάντα. Γύρισε στην πατρίδα του την Ισπανία, ζήτησε διάφορες δουλειές, όχι πια στα πεδία των μαχών αλλά ως διοικητικός στρατιωτικός υπάλληλος. Κανείς δεν αμφισβήτησε ποτέ τις ικανότητές του και την αφοσίωσή του στον βασιλιά.

Ισπανοί μισθοφόροι υπηρετούσαν τότε τον Δόγη της Γένοβας. Η πλούσια αυτή πόλη έστελνε εμπορικούς αντιπροσώπους, τραπεζίτες, ιεραποστόλους και στρατεύματα σε διάφορες παραθαλάσσιες κτήσεις τους στην Ανατολή, από την Κριμαία μέχρι το Πέραν και τη Βηρυτό. Ο Θερβάντες στάλθηκε από τον Δόγη Τζιουστινιάνι ως έμπιστος ισπανός αξιωματικός ξηράς σ’ αυτό το νησί του Αιγαίου για να βοηθήσει να σωθούν και να επιστρέψουν στην πατρίδα τους οι δυόμισι χιλιάδες Γενοβέζοι που είχαν αποκλειστεί εδώ, στο νησί σας, μετά την κατάληψή του από τους Τούρκους. Η Γένοβα, όπως και όλες οι άλλες χριστιανικές χώρες, παρέμενε μετά τη ναυμαχία της Ναυπάκτου σε συνεχή ανοιχτό πόλεμο με τους Οθωμανούς σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της Μεσογείου. Η παρουσία Γενοβέζων στο νησί σας είχε καταντήσει προβληματική – η τουρκική διοίκηση τους καταπίεζε, δεν τους επέτρεπε να εμπορευτούν ελεύθερα και τους επέβαλλε συνεχώς υπέρογκα πρόστιμα και κατασχέσεις περιουσιών.

Ο Θερβάντες παρουσιάστηκε στον οθωμανό διοικητή σαν ισπανός έμπορος εσπεριδοειδών και κρασιού. Πραγματικός σκοπός του ήταν να οργανώσει δυο – τρεις καραβιές Γενοβέζων να φύγουν με περαστικές γαλέρες προς την Αδριατική η έστω προς το Πέραν. Οι περιουσίες τους, τα ωραία κτήματά τους, οι καλοχτισμένες ψηλοτάβανες αποθήκες όπου κρατούσαν φρέσκα τα μανταρινοπορτόκαλα τους μήνες του καλοκαιριού θα μένανε στους ντόπιους. Επρεπε να το πάρουν απόφαση, κινδύνευαν οι ζωές τους, θα γύριζαν στη Γένοβα για να σωθούν.

Ο Θερβάντες δεν ήταν άνθρωπος ονειροπόλος σαν τον ήρωά του Δον Κιχώτη. Αντίθετα, ήταν άνθρωπος έξυπνος και πρακτικός, με έμφυτη γενναιότητα και θάρρος. Ολη του τη ζωή τον ενέπνεε η πίστη στον Ιησού Χριστό. Διάλεξε να μείνει στο χωριό σας που βρίσκεται σε ύψωμα, μια ώρα δρόμο με τα πόδια από το λιμάνι, όχι μόνο για να παρακολουθεί τις αφίξεις των ιστιοφόρων αλλά και για να μην κυκλοφορεί κοντά στο κάστρο και στην τουρκική φρουρά. Ζούσε μόνος του στο τελευταίο από τα δώδεκα παλιά πετρόχτιστα σπίτια του χωριού, με τη φροντίδα ενός αντρόγυνου που έμενε κοντά του. Απ’ το παράθυρό του έβλεπε όλο τον κάμπο που απλώνονταν μπροστά του, από τους ανεμόμυλους του λόφου του Αγίου Μηνά μέχρι τους ανεμόμυλους του λιμανιού.

Εμεινε στο νησί σας δεκαέξι μήνες. Κρατούσε τακτικό ημερολόγιο των εμπορικών του δραστηριοτήτων, όχι μόνο ως αποδεικτικό λογοδοσίας στους εργοδότες του στη Γένοβα, αλλά και ως πειστήριο και άλλοθι για τους Οθωμανούς. Δεν τον υποπτεύθηκαν ποτέ. Κατάφερε να φυγαδεύσει όσους Γενοβέζους θέλησαν πράγματι να φύγουν από το νησί, είτε από φόβο των Τούρκων είτε για να βιοποριστούν σε άλλα μέρη της Ανατολής. Μερικές οικογένειες προτίμησαν να μείνουν, υπήρχαν σεβαστές περιουσίες σε κτήματα και εμπορικά συμβόλαια, είχαν γίνει γάμοι ορθοδόξων και καθολικών, στο νησί λειτουργούσαν τριάντα καθολικές εκκλησίες στη δικαιοδοσία του Πάπα της Ρώμης.

Οι ισπανοί βιογράφοι του Θερβάντες είναι σίγουροι ότι έπεσε θύμα πειρατείας περίπου εκείνη την εποχή διότι λίγο αργότερα βρίσκεται στο Αλγέρι, σκλάβος στην υπηρεσία του τούρκου διοικητή Χασάν Πασά. Το όνομά του καταγράφτηκε από το Τάγμα των Τριαδιστών, των αφοσιωμένων μοναχών-ταξιδευτών που συνόδευαν τους Σταυροφόρους: φορούσαν άσπρα ράσα με έναν μεγάλο μπλε και κόκκινο σταυρό στην πλάτη. Ιερό σκοπό τους είχαν την απελευθέρωση των χριστιανών αιχμαλώτων από τους Οθωμανούς πριν εξαναγκαστούν να αλλαξοπιστήσουν. Μάλλον λοιπόν ο Μιγκουέλ Θερβάντες, φεύγοντας βιαστικά από το νησί αλλά με την προοπτική να επιστρέψει σύντομα, θα άφησε τα προσωπικά του αντικείμενα σε άνθρωπο εμπιστοσύνης, ίσως σε κάποιο μέλος της καθολικής κοινότητας του νησιού. Δεν μου φαίνεται καθόλου απίθανο αυτός να ήταν ο ιερέας του μικρού Αγίου Ισιδώρου στον δημόσιο δρόμο που οδηγεί προς την ανηφόρα του χωριού σας. «Αλλωστε μάλλον εκεί θα εκκλησιαζόταν τις Κυριακές και τις εορτές μας ο Θερβάντες και όχι στην ορθόδοξη εκκλησία του χωριού. Από τη δεύτερη σελίδα που δηλώνει κτήτορα ή φύλακα του ξύλινου βιβλίου, σίγουρα ο καθολικός ιερέας του μικρού Αγίου Ισιδώρου θα λεγόταν Αλέξανδρος Ευστράτιος Αργέντης και θα ανήκε στη γνωστή οικογένεια της Γένοβας ή της Φλωρεντίας.

Ανοίγω τώρα στο μυαλό μου, σαν να το ανοίγω εδώ στο τραπέζι του καφενείου μπροστά σε όλους σας, το μικρό ξύλινο κιτάπι του Θερβάντες, γραμμένο βέβαια στα ισπανικά της εποχής του, με λίγα λατινικά και λίγο περισσότερα ιταλικά εδώ κι εκεί, όταν οι μητρικές του λέξεις δεν του έφταναν για τις συγκεκριμένες περιστάσεις του νησιού σας και ήξερε ότι θα έπρεπε να ψάξει να τις βρει αργότερα. Το όνομα «Δον Κιχώτης» δεν υπάρχει πουθενά. Υπάρχει όμως το σκίτσο δυο ανεμόμυλων με φουσκωμένα τα φτερά και μπροστά τους οπλισμένοι καβαλάρηδες Οθωμανοί που ήρθαν με σκοπό να κατασχέσουν τα αλεσμένα σιτηρά. Το κείμενο (ξεθωριασμένο μαυρο-καφετί, με γράμματα που χάνονται πολλές φορές μέσα στις ρωγμές του μαλακού ξύλου) ακολουθεί πάντοτε τις αδρές ζωγραφιές, σαν να προσπαθεί να δώσει κάποια σημασία στα γεγονότα που εικονίζουν.

Σε άλλη ξύλινη σελίδα ένα κοπάδι πρόβατα βόσκει σ’ έναν λόφο. Ενας βοσκός σηκώνει τα χέρια του και δείχνει σαν να φωνάζει απελπισμένος. Μερικά πρόβατα κείτονται σκοτωμένα. Μπροστά τους δυο – τρεις Τούρκοι με σπαθιά δείχνουν να απειλούν το υπόλοιπο κοπάδι.

Δεν υπάρχει λόγος να σας περιγράψω περισσότερα εικονογραφημένα επεισόδια από το ξύλινο κιτάπι του Θερβάντες. Ολα μαζί δεν είναι περισσότερα από δέκα. Μην ξεχνάτε ότι γράφτηκαν λίγα χρόνια μετα τη Ναυμαχία της Ναυπάκτου, την οποία ο Μέγας Σουλτάνος Σελίμ δεν εξέλαβε σαν ήττα του ναυτικού του αλλά σαν μήνυμα από τον Αλλάχ να γίνει κραταιότερος και να κατατροπώσει τους χριστιανούς στη Μεσόγειο μια για πάντα. Μέσα σε έναν χρόνο οι Οθωμανοί είχαν τις διπλάσιες γαλέρες, τα διπλάσια κανόνια, με πολλές χιλιάδες αξιωματικούς και ναύτες, ασιάτες μισθοφόρους, βυζαντινούς πυρπολητές με υδροστεγή εκρηκτικά. Κάθε νησί του Αιγαίου ήταν για κείνους μια βάση ναυτικής υπεροχής. Μέχρι το τέλος της ζωής του ο Θερβάντες έζησε με τον φόβο της οθωμανικής λαίλαπας που θα έπνιγε την Ισπανία και τους χριστιανούς από στεριά και θάλασσα.

Πάνε δέκα χρόνια τώρα αφότου άκουσα την ιστορία του Μιγκουέλ Θερβάντες από τον συνονόματο απόγονό του. Την παίδεψα πολλές φορές και με πολλούς τρόπους στο μυαλό μου. Κάθισα να τη γράψω γιατί φοβήθηκα ότι θα την ξεχάσω ή ότι η μνήμη μου άθελά της θα την αλλοιώσει. Μέχρι τώρα δεν την έχω διηγηθεί σέ κανέναν φίλο ή γνωστό μου. Πιστεύω ότι είναι αληθινή πέρα για πέρα. Αλλά δεν μπορώ να ξέρω αν οι αλήθειες της μπορούν να γίνουν πιστευτές από όλους εσάς που δεν γνωρίσατε τον επισκέπτη μας Μιγκουέλ Θερβάντες, που δεν είδατε με τα μάτια σας το ξύλινο βιβλίο με τα πυκνογραμμένα φύλλα σε τρεις γλώσσες, που δεν γνωρίζετε πρόσωπα και τοποθεσίες του νησιού μας. Ακόμα πιο δύσπιστοι θα είστε όλοι εσείς που έχετε διαβάσει τον «Δον Κιχώτη», γραμμένο σαράντα γενιές πριν από εμάς, και στολισμένο με τόσες θαυμάσιες περιγραφές τοπίων και περιπέτειες χαρακτήρων, όλες σχεδόν εμπνευσμένες από τη φύση και τους ανθρώπους αυτού του αιγαιοπελαγίτικου νησιού.

Ρώτησα τον Μιγκουέλ πριν αποχωριστούμε πού βρίσκεται τώρα το ξύλινο ημερολόγιο του προγόνου του. Με κοίταξε γελώντας. «Το έδωσα για συντήρηση στην οικογενειακή βιβλιοθήκη των Θερβάντες-Σααβέδρα-ντε Κορτίνας στην Καστίλλη. Τοποθετήθηκε ήδη στην κεντρική προθήκη της μεγάλης αίθουσας, ανοιχτό στη σελίδα με το σκίτσο των φτερωτών ανεμόμυλων. Εκεί θα βρίσκεται πάντοτε, σε άριστη κατάσταση, για όσους ενδιαφέρονται».