«Κάθε γενιά τελικά βρίσκει τον δρόμο της»

Σε ποιον βαθμό πιστεύετε πως έχει επιβεβαιωθεί ο Τζορτζ Οργουελ όσον αφορά τις προβλέψεις του με το βιβλίο του «1984»;

Και μόνο το γεγονός ότι χρησιμοποιούμε εκφράσεις όπως ο «Μεγάλος Αδερφός» ή ότι λέξεις όπως «doublethink», «thoughtcrime», «newspeak» είναι πλέον στο λεξιλόγιό μας δείχνει πόσο επίκαιρο είναι σήμερα ένα έργο που γράφτηκε – ας μην το ξεχνάμε – το 1948. Ο Οργουελ έγραφε για την αλήθεια και τα ψέματα (τα «εναλλακτικά δεδομένα» που έλεγαν οι άνθρωποι του Τραμπ) στην πολιτική και για τη χειραγώγηση των πολιτών. Και έγραφε χωρίς να μπορεί φυσικά να προβλέψει το Διαδίκτυο και τον ρόλο που μπορεί να παίξουν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης στην υπονόμευση της δημοκρατίας στη Δύση ή στο να διευκολύνουν την κρατική καταστολή στην Κίνα. Ομως ας μη βιαστούμε να πούμε ότι επιβεβαιώνεται. Σήμερα τόσο στις φιλελεύθερες δημοκρατίες όσο και σε αυταρχικά καθεστώτα δίνεται μία μεγάλη μάχη για τον δημοκρατικό έλεγχο των μέσων αυτών, αλλά και των προσωπικών μας δεδομένων. Η μάχη αυτή πρέπει – και μπορεί – να κερδηθεί.

Θεωρείτε πως οι συνέπειες της πανδημίας, σε ηθικό κυρίως επίπεδο, μπορούν να υπολογιστούν ενώ ακόμα την υφιστάμεθα, ή χρειάζεται να αποτελέσει παρελθόν προκειμένου να συνειδητοποιήσουμε το μέγεθός τους;

Η πανδημία αυτή – η πρώτη από πολλές που θα ακολουθήσουν – αλλάζει πολύ περισσότερα από όσα νομίζουμε. Και είναι μεν νωρίς να γίνει απολογισμός, αλλά όχι αρκετά νωρίς για να μην αρχίσουμε να συνειδητοποιούμε το μέγεθος. Ο κατάλογος είναι μακρύς: ο αναβαθμισμένος ρόλος του κράτους στην οικονομία και την παροχή κοινωνικών αγαθών, οι νέοι τρόποι εργασίας, η ανάγκη να ξανασκεφτούμε τα συστήματα υγείας σε παγκόσμιο επίπεδο, ο τρόπος με τον οποίο επηρεάζονται οι διεθνείς εφοδιαστικές αλυσίδες και αλλάζει η παγκοσμιοποίηση κ.ο.κ. Σε κοινωνικό και ηθικό επίπεδο επίσης: η πανδημία ανοίγει περαιτέρω τις ανισότητες αλλά δημιουργεί και νέες διαιρέσεις μέσα στην κοινωνία αλλά και μεταξύ κοινωνιών. Ως Ελληνας λυπάμαι για τον νέο διχασμό που έχει ανοίξει στην ελληνική κοινωνία και για το γεγονός ότι δεν έχουμε καταφέρει να πείσουμε αρκετούς συμπολίτες μας και είμαστε συγκριτικά χαμηλά σε επίπεδα εμβολιασμού στην ΕΕ. Ως Ευρωπαίος χαίρομαι για τη συλλογική αντίδραση της ΕΕ και για την εξαγωγή εμβολίων στον υπόλοιπο κόσμο.

Σε ένα δοκίμιό του ο Αγγελος Τερζάκης, τη δεκαετία του ’70 ακόμη, προέβλεπε πως αν διαγράφεται ως πιθανή μια επανάσταση των νέων θα είναι στο όνομα της ψυχής. Μια επανάσταση που θα ρίξει στον καιάδα «όλα τα παλιοσιδερικά της ιστορίας» όπως χαρακτήριζε τα προϊόντα του τεχνολογικού εξοπλισμού. Συμφωνείτε ή διαφωνείτε με την άποψη αυτή;

Δυσκολεύομαι να παρακολουθήσω μία διάκριση ανάμεσα στην «ψυχή» και στα «παλιοσιδερικά της ιστορίας». Φοβάμαι πως είναι απλώς μία παγίδα στην οποία πέφτουν συχνά όσοι δεν είναι πια νέοι και αισθάνονται άβολα απέναντι στα νέα δεδομένα… Ναι, η σύγχρονη ζωή είναι περίπλοκη, η τεχνολογία κυριαρχεί, και συχνά αποξενώνει, την ίδια στιγμή που ανοίγει πρωτόγνωρους ορίζοντες και λειτουργεί απελευθερωτικά. Κάθε γενιά όμως τελικά έχει τις δικές της αναφορές, τα δικά της εργαλεία, τη δική της σημειολογία, και τον δικό της τρόπο να αντιλαμβάνεται τα πράγματα, και τελικά να βρίσκει τον δρόμο της. Ποιοι είμαστε εμείς που θα πούμε στα παιδιά μας πώς πρέπει να ζήσουν τη ζωή τους;

Αν το βιογραφικό σας θα μπορούσε να σχηματιστεί χάρις σε δύο γεγονότα που αισθάνεστε να έχουν λειτουργήσει καταλυτικά όσον αφορά τη διαμόρφωσή σας, ποια θα ήταν αυτά;

Το πρώτο γεγονός δεν μπαίνει σε βιογραφικό: είναι μία περιπέτεια υγείας του πρώτου γιου μου μόλις γεννήθηκε, η οποία ευτυχώς ξεπεράστηκε με απόλυτη επιτυχία. Εχουν περάσει 26 χρόνια από τότε αλλά όποιος έχει περάσει κάτι παρόμοιο γνωρίζει πολύ καλά πόσο τα έντονα συναισθήματα της στιγμής – ανημποριάς μπροστά στις αβεβαιότητες μαζί με αγωνία και κυρίως απέραντη αγάπη – και η ανακούφιση που τελικά ακολουθεί σε διαμορφώνουν και σε συνοδεύουν για πάντα. Το δεύτερο έρχεται από το πιο πρόσφατο πολιτικό μου παρελθόν και τη θέση στην οποία υπηρέτησα ως υπουργός: η ένταση και η ευθύνη που φέρνει η ανάγκη διαχείρισης της οικονομίας σε στιγμές που αποδείχτηκαν κρίσιμες και ιστορικές, μαζί με την πικρή γεύση αλλά ίσως και μία ελάχιστη δόση σοφίας που μένει στο τέλος όταν πλέον όλα έχουν περάσει.

Ποιο έργο τέχνης, αδιάφορο αν είναι βιβλίο, μουσική συμφωνία, θεατρική παράσταση, ζωγραφικός πίνακας ή κινηματογραφική ταινία σας επιφύλαξε ένα αλησμόνητο ταξίδι;

Βιβλία και ταινίες πολλά – γιατί ο χρόνος ανάγνωσης ή θέασης βοηθά στο να εντυπωθούν στο μυαλό. Αλλά θα προτιμήσω να πρωτοτυπήσω με έναν ζωγραφικό πίνακα. Είναι ο εμβληματικός πίνακας «Πάνω από την Πόλη» του Marc Chagall, τον οποίο ζωγράφισε το 1918 όταν ζούσε στη Λιόζνα της Λευκορωσίας, έναν χρόνο μετά τη Σοβιετική Επανάσταση. Απεικονίζει ένα αγκαλιασμένο ζευγάρι που «πετάει» πάνω από μία πόλη – σαν χαρταετός. Μη μου ζητάτε να το αναλύσω περαιτέρω. Αυτή είναι και η ουσία ενός έργου τέχνης: σημαίνει διαφορετικά πράγματα στον καθένα από εμάς.