Η κάθαρση της ειρωνείας

Η ασυνήθιστης, για ποιητικό βιβλίο, έκτασης (300 και σελίδες) πρόσφατη συλλογή του Ορφέα Απέργη απαρτίζεται από 73 ποιήματα συν τέσσερις ενότητες συνολικά 31 ποιημάτων και φέρει τίτλο Καθαριστήριο με διευκρινιστικό υπότιτλο «Σάτιρες». Τίτλος και υπότιτλος προϊδεάζουν για σαρωτικό σατιρικό λόγο που στοχεύει σε κάθαρση. Αν σε αυτά προστεθεί και το ότι πολλά από τα ποιήματα είναι πολυσέλιδα, αντιλαμβάνεται κανείς ότι πρόκειται για σατιρικό καταιγισμό.

Με χαρακτηριστικό την αφηγηματικότητα, ένα από τα γενικά γνωρίσματα της ποίησης του Απέργη, κατασκευάζονται ένστιχες ιστορίες ή παρουσιάζονται γεγονότα και βιώματα που σατιρίζουν μια μεγάλη γκάμα καταστάσεων, συμβάντων, προσώπων, αντιλήψεων, φαινομένων της σύγχρονης ελληνικής κοινωνίας. Μια ιδιότυπη συμβολή «αντι-εορτασμού», όπως αναφέρεται στο οπισθόφυλλο, για τα 200 χρόνια από την Επανάσταση που επιχειρεί να ανοίξει έναν αποδομητικά σατιρικό διάλογο με το παρελθόν, όπως αυτό εκβάλλει στο παρόν, και φυσικά με το νεοελληνικό τώρα. Η συλλογή μπορεί να αντιμετωπιστεί, όπως εξάλλου ισχύει γενικά για τη σάτιρα, ως μορφή αντίδρασης/διαμαρτυρίας, με την ειρωνεία – και την αυτοειρωνεία – ως τρόπο δυναμικό και γι’ αυτό αντίθετο στην έκφραση μίζερης δυσφορίας και αυτοοικτιρμού. Η ειρωνεία είναι παρούσα σε όλες τις μορφές της: λεκτική – λεκτικά παιχνίδια με κύρια ονόματα, ιδιότητες, οποιεσδήποτε λέξεις προσφέρονται με την παραφθορά τους να λειτουργήσουν δυναμικά στην ένταση της ειρωνείας, λ.χ. MDF, Modern day fucking -, καταστάσεων, αμφισημία, ειρωνεία μέσω αναλογίας κ.λπ. Αυτό που επιτυχώς αποφεύγεται είναι ο διδακτισμός και η από καθέδρας στηλίτευση, καθώς η αφήγηση πότε με προσωπείο πότε ως εκφορά και στοχασμός της ποιητικής φωνής διαθέτει μια σχεδόν στωική απόσταση. Ο στοχασμός κυρίως με τη μορφή ερωτηματικών λογοπαιγνίων στα σύντομα ποιήματα που παρεμβάλλονται μεταξύ των πολυσέλιδων ισορροπεί τις μακρόσυρτες αφηγήσεις.

Ετσι, όλοι και όλα μπαίνουν στο στόχαστρο: οι θεωρούμενες υψηλές αξίες για να καταδειχθεί ο έωλος ή κανονιστικός χαρακτήρας τους, η κενότητα και ελαφρότητα των φορέων τους, καλλιτέχνες, λογοτέχνες (η ποιητική «συντεχνία» και θεσμοί της όπως τα επίσημα βραβεία) και λόγιοι («Maronites furiosus»), πολιτικοί (ενότητα Mitsotactics), δημοσιογράφοι (λ.χ. «Ξεσκάει»), πολιτισμικό παρελθόν, η θρησκοληψία, η συνωμοσιολογία, η υψηλή (και εθνική) τέχνη και η ποπ χαμηλή κουλτούρα («Ελληνική ταινία» ως ελληνική ταινία του παλιού «εμπορικού» λαϊκού σινεμά και τελικά πτυχή της ιστορίας της νεοελληνικής αστικής τάξης, «Masterchef» από την τηλεοπτική κουλτούρα – τελικά πολιτικό ποίημα).

Το Καθαριστήριο/καθαριστήριο όμως δεν είναι (μόνο) μηχανή «εκκαθάρισης» αλλά και χώρος όπου κινείται ένα προσωπείο, ο Αλέκος Σμπαρούνης, στον οποίο αποδίδονται το ομότιτλο της συλλογής ποίημα και ορισμένα άλλα. Το ομώνυμο ποίημα φαίνεται αποκαλυπτικό των προθέσεων της συλλογής: είναι η φωνή ενός μη προνομιούχου που θα ήθελε να διαβρώσει με τον λόγο τις κανονιστικές δομές σε όλα τα επίπεδα αλλά έχει βρεθεί στη μεγάλη κατηγορία ανθρώπων που δεν ακούγονται. Η διακωμώδηση, η παρωδία αλλά κυρίως η σάτιρα δεν εκπροσωπούν λοιπόν μόνο την αντίδραση της ποιητικής φωνής αλλά φιλοδοξούν να συγκεράσουν και άλλες πολλές στερημένες δημόσιου λόγου.

Η παρώδηση, η μίμηση του ύφους, η χρήση φράσεων/στίχων αυτούσιων ή ειρωνικά παραλλαγμένων από έργα που έχουν αναγνωριστεί ως λογοτεχνικός κανόνας συμπλέκουν την ειρωνεία και τη σάτιρα με την παρωδία, ισχυροποιούν το πυκνό, εμφανές και υπογειωμένο, διακείμενο της συλλογής ανοίγοντας ταυτόχρονα διάλογο με το εθνικό-πολιτισμικό παρελθόν και την παρουσία του στο παρόν.

Η ειρωνεία διαβρώνει, (αυτο)υπονομεύει με στόχο την (αυτο-ετερο)συνειδησία ένα διαρκές αιτούμενο «τώρα που όλοι μας πάμε ψάχνοντας, στα σκοτεινά» και που «ο ηρωισμός είναι πιο δύσκολος παρά ποτέ». Ομως κι αυτές οι φράσεις, κάπως βαρύγδουπες, εκφέρονται σε ένα ειρωνικό βάθος παρωδώντας και δυναμιτίζοντας τον ίδιο τον ποιητικό λόγο και τους φορείς του, την (ποιητική) γλώσσα («έχω πολλές λέξεις γιατρέ») που μας εμπλέκει σε μεταφορικές δαιδάλους, το εργαλείο που κατασκευάζει τους ποικίλους ηγεμονικούς και μη λόγους «Αν/οι ισχυρές κυβερνήσεις/παρήλθαν ανεπιστρεπτί,// γιατί μαζί δεν επέθανε κι η γλώσσα τους;», ή μια σχεδόν νεκρή πλέον «κατασκευασμένη» ποιητική γλώσσα (βλ. τις απίθανες σύνθετες λέξεις στο «Κακόν πνίγος»). Σε αυτά ας προσθέσουμε και την πάγια τακτική της χρήσης μέτρου και ομοιοκαταληξίας ως ενισχυτικό του σατιρικού λόγου.

Νομίζω εδώ έγκειται το πολλαπλό υπόβαθρο του βιβλίου αλλά και εν μέρει της ίδιας της σάτιρας. Πέρα από το προφανές, στο Καθαριστήριο τίθεται η βάση ενός διαλόγου με τον εαυτό και τον περίγυρο, με το παρελθόν και τη σημασία του, με την ίδια την παρουσία και τη σύνθεση αυτού του βιβλίου κλείνοντας το μάτι στη σοβαροφάνεια μια και ειρωνεία σημαίνει και ευθυμία, και κατά τον Προυντόν «Ειρωνεία, ελευθερία αληθινή!», αλλά σημαίνει και αυξούμενη δυσαρέσκεια με δυναμική.

Μπορεί να αναρωτηθεί κανείς, και με εμφανή τη συνθετική ικανότητα και το εύρος παιδείας του Απέργη, πόσο και αν η έκταση των ποιημάτων που φαίνεται υπερβολική, η φαινομενική ευκολία σύνθεσης σε κάποιες περιπτώσεις, οι έξυπνες παραποιήσεις, το χιούμορ, το διακείμενο σε σύνδεση με τεράστιες υποσημειώσεις, πόσο όλα αυτά μπορούν να καταρτίσουν μια υπολογίσιμη ποιητική μονάδα, με ιδιαίτερη συμβολή στο σύγχρονο ποιητικό τοπίο. Με άλλα λόγια, με ποιο πρίσμα να διαβάσουμε αυτό το βιβλίο; Νομίζω ας ξεκινήσουμε πρώτα από τον πολιτικό χαρακτήρα του και την αποτίμησή του στον χώρο της πολιτικής πράξης.

{1BSYG}Ορφέας Απέργης {1BSYG}{CR}{2BTIT}Καθαριστήριο{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εκδ.Πατάκη, σελ. 326{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 19,90 ευρ{4BTIM}ώ

Η Βαρβάρα Ρούσσου είναι καθηγήτρια Θεωρίας και Ιστορίας της Τέχνης, ΑΣΚΤ