Ο «Ανόνιμος» Ιωάννης Καποδίστριας

Το σίγουρο είναι ότι το 1797 σηματοδότησε κοσμογονικές αλλαγές στην παγκόσμια ιστορία. Οι Γάλλοι κατέκτησαν τη Βενετία. Η γειτονική Πάδοβα έπεσε στα χέρια τους επίσης. Αλλά οι Ιταλοί δεν αισθάνονταν κατακτημένοι, το αντίθετο, πίστεψαν ότι επιτέλους έσπασαν τα δεσμά τους. Σε αυτό το κλίμα ένας σπουδαίος καθηγητής του Πανεπιστημίου της Πάδοβα, ο αβάς Melchiorre Cesarotti ανέλαβε να συγγράψει ένα φυλλάδιο, ένα μανιφέστο, για να εξηγήσει στους «λιγότερο μορφωμένους» συμπολίτες του το πολίτευμα που εγκαταστάθηκε στην πόλη τους, τη Δημοκρατία που ευαγγελίζονταν οι Γάλλοι. Τους έκανε ένα μάθημα πολιτικής αγωγής, τους εξήγησε τη θέση τους ως ελεύθερων πολιτών, τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις τους, το νόημα της ευδαιμονίας, και της αρετής, αλλά και τη λογική της υπακοής στους νόμους.

Το φυλλάδιο του Cesarotti είχε τίτλο «Istruzione d’ un Cittadino a suoi Fratelli meno Istrutti» (Διδασκαλία ενός Πολίτη στους λιγότερο Μορφωμένους Αδερφούς του). Τη δομή, τον ρυθμό, τις επιφωνήσεις, και κυρίως τις ιδέες του Cesarotti ακολούθησε ο «Ανόνιμος» συγγράφοντας την «Ελληνική Νομαρχία» οχτώ χρόνια αργότερα. Δεν δίστασε να βάλει στο κείμενό του και μέρος του τίτλου του μανιφέστου, κάτι που έμεινε κρυφό σε εμάς, μέχρι σήμερα. Θεωρώ ότι το μανιφέστο αυτό είναι το ιταλικό πρότυπο πάνω στο οποίο στηρίχτηκε το πρώτο μέρος της «Ελληνικής Νομαρχίας».

Πέρα από τα στοιχεία της σύνδεσης των δύο κειμένων, που μας κάνουν να κατανοούμε πολύ καλύτερα το μικρό εκείνο βιβλιαράκι που οδήγησε στη Φιλική Εταιρεία και στο Εικοσιένα, η συσχέτιση του Cesarotti με τους μαθητές του, οι μικρές ιστορίες του σεμιναρίου του στην Πάδοβα με τους έλληνες μαθητές του, αλλά και η πορεία αυτών μέσα στα χρόνια εκείνα, υποδεικνύουν τον πιο λαμπρό από τους μαθητές του ως συγγραφέα της «Ελληνικής Νομαρχίας». Μιλάμε για τον Ιωάννη Αντωνίου Καποδίστρια.

Ο Μεγάλος Ανορθόγραφος
Ο μεγαλύτερος κίνδυνος στην επιστήμη είναι η προκατάληψη. Η έρευνα όμως αυτή τον προσπερνάει γιατί δεν παρουσιάζει την προσωπική άποψη του συγγραφέα (τη δική μου, εν προκειμένω), αλλά στοιχεία. Η αποδεικτική διαδικασία που έχει ακολουθηθεί είναι πολύπλευρη και σε βάθος. Εχουν ερευνηθεί όλοι οι λόγοι που έκαναν τους ερευνητές μέχρι σήμερα να μη σκέφτονται τον Καποδίστρια ως συντάκτη, έχει γίνει συγκριτική μελέτη με τα ελληνικά του κείμενα, έχουν βρεθεί και αναλυθεί οι πηγές του «Ανονίμου», γραπτές και προφορικές, έχουν ταυτιστεί χωρία του κειμένου με τα πολιτικά και οικογενειακά ζητήματα που αντιμετώπισε ο κερκυραίος πολιτικός εκείνα τα χρόνια της έκδοσης, έχει γίνει σύγκριση του ύφους και της προσωπικότητας των δύο ανδρών (Καποδίστρια και «Ανονίμου») και έχει αποκαλυφθεί για πρώτη φορά ένα άγνωστο ταξίδι του στην Ιταλία, στην Πάδοβα του Cesarotti, τον καιρό που πρέπει να τυπώθηκε η Νομαρχία.

Ανατροπή στην Ιστορία
Το σίγουρο είναι ότι ένα νέο ταξίδι, επιστημονικό αυτή τη φορά, ξεκίνησε σχεδόν με τη λήξη των εορτασμών των διακοσίων χρόνων από την Επανάσταση. Ηταν ο Καποδίστριας ο συγγραφέας της «Ελληνικής Νομαρχίας»; Πρόκειται για μεγάλη ανατροπή. Αλλάζει το βάθος και η αρχή της ιστορίας του νεότερου Ελληνισμού. Δεν είναι μόνο ότι ο Κυβερνήτης φαίνεται να ήταν πολύ πιο επαναστάτης, πολύ περισσότερο «Ελληνας» παρά Ρώσος, από όσο πιστεύαμε μέχρι σήμερα. Είναι ακόμα ότι το ίδιο το κείμενο, η «Ελληνική Νομαρχία», μπορεί να διαβαστεί πια με εντελώς διαφορετική ματιά. Αν ισχύει η ταύτιση, αυτό σημαίνει ότι επί 215 χρόνια διαβάζαμε το επαναστατικό μανιφέστο πάνω στο οποίο στηρίχτηκαν οι Φιλικοί, η Επανάσταση του 1821, που δεν ήταν τίποτα άλλο παρά το όραμα του Καποδίστρια για την αναγέννηση του ελληνικού έθνους. Θα πρόκειται ασφαλώς για τη μεγάλη αποκάλυψη ή τη μεγάλη συγκίνηση που μας προσέφερε το διακοσιοστό έτος από την έναρξη της Επανάστασης.

Κρυμμένο μυστικό
Ολα ξεκίνησαν διαβάζοντας τις πηγές της εποχής ξαναγράφοντας μια διευρυμένη βιβλιογραφία για το ν Κυβερνήτη. Τότε ξαναέπεσα ύστερα από 20 χρόνια και την πανεπιστημιακή πρώτη ανάγνωση πάνω στην «Ελληνική Νομαρχία». Το πρώτο κομμάτι ήταν σαν να διαβάζω τον Καποδίστρια. Εβρισκα λέξεις, φράσεις, αλλά και τον τρόπο σκέψης του μέσα στο κείμενο. Οι αμφιβολίες ξεκίνησαν ύστερα από μερικές σελίδες, όταν το κείμενο γίνεται πιο «λαϊκό», άλλοτε οργισμένο και κάποιες φορές υβριστικό απέναντι στην Εκκλησία, τους προεστούς, τους εμπόρους. Χρειάστηκε να ξαναδιαβάσω τα κείμενα του Καποδίστρια για να ανακαλύψω ένα καλά κρυμμένο μυστικό. Ο Καποδίστριας ήταν ευγενής άνθρωπος, με γλυκιά γλώσσα, αλλά και οργίλος όταν έβλεπε το άδικο να ορθώνεται μπροστά του. Η «ελευθεροστομία» του κατά τον Τερτσέτη ήταν ένας από τους βασικούς λόγους της δολοφονίας του. Στην ερώτηση, λοιπόν, αν είμαι σίγουρος για την ταύτιση που επιχειρείται η απάντησή μου είναι ότι η δική μου άποψη δεν έχει καμία σημασία. Σημασία έχει να διαβαστούν τα στοιχεία – τα οποία ήταν τέτοια που δεν μπορούσαν να κλειδωθούν σε ένα συρτάρι – και να γίνουν δεκτά, να απορριφθούν ή να γεννήσουν νέα ερωτήματα προς απάντηση. Σημασία λοιπόν έχει η άποψη της επιστημονικής κοινότητας, η οποία αναλαμβάνει από τούδε και στο εξής».

«Ο νομοδότης φέρεται ως ιατρός προς άρρωστον»
Ναί, φιλτάτοι μου Έλληνες, το επιχείρημα είναι δύσκολον δι’ εμέ, αλλ’ η Πατρίς το ζητεί, το χρέος μου με βιάζει, και μόνον η αλήθεια των λόγων μου μού προμυνίει καλήν έκβασιν. Αντί ρητορικών φράσεων, θέλει καλλοπίσει τον λόγον μου η διήγησις των θαυμαστών έργων των πάλαι Ηρόων, η μεγαληότης δε του θέματος και το κοινόν όφελος μού τάζουσι την παρ’ εμού ποθουμένην ανταμοιβήν, λέγω την κατάπεισιν των ομογενών μου Ελλήνων.
Αμποτες, λοιπόν, να αξιοθώ να αποδείξω εμπράκτως τα όσα, κατά το παρόν, διά λόγου απεφάσισα να σας κοινοποιήσω, το οποίον επεύχομαι εις όλους τους αγαπητούς μοι Έλληνας και όλους τους αληθείς φιλοπάτριδας.
…
Φευ! πού είσαι, ελευθερία ιερά! πού νόμοι! πού νομοδόται! Όσον γνωρίζομεν την αληθή σημασίαν σου, τόσον αυξάνει ο πόθος μας εις το να σε απολαύσωμεν. Εσύ είσαι η μήτηρ των μεγάλων ανδρών, συ ο στίλος της δικαιοσύνης, συ η πηγή της ευτυχίας. Αι, πόσον καλόν λείπει εκείνων, οπού σε υστερούνται! Πόσον θέλουν κλαύσει όσοι μέχρι τούδε δεν σε εγνώριζον!
Εμείς δέ, ναι ιερά Ελευθερία, με τους οδόντας μας θέλωμεν συντρίψει τας αλύσσους μας, διά να τρέξωμεν προς απάντησίν σου. Είναι αδύνατον αι ελληνικαί ψυχαί να κυμηθούν πλέον εις την ληθαργίαν της τυρανίας! Ο λαμπρός ήχος των αρμάτων των πάλιν θέλει ακουσθεί προς κατατρόπωσιν των τυράνων των, και ταχέως.
…
«…διότι ο καλός νομοδότης φέρεται προς τον λαόν, ως άριστός τις ιατρός προς τον άρρωστον. Και καθώς ετούτος, πριν δώση το ιατρικόν, εξετάζει πρώτον την κρίσιν του ασθενούντος, ωσάν οπού πολλάκις το ίδιον ιατρικόν, οπού ιατρεύει ένα, ημπορεί να βλάψη άλλον, ούτως και ο νομοδότης, αφού εξετάση τα ήθη και τα έθη ενός γένους και το κλήμα της κατοικίας του, τότε δίδει αναλόγους τους νόμους…»
…
Ω Θεέ μου! Είσθε εσείς, οπού μού λέγετε τοιαύτα λόγια; Ε, αδελφοί μου, εσείς βέβαια δεν ευρίσκεσθε εις τας ιδίας περιστάσεις οπού ευρίσκομαι εγώ, ούτε αισθάνεσθε όλον το βάρος της τυρανίας και όλας τας δυστυχίας της Ελλάδος όσον εγώ τας αισθάνομαι. Εγώ, ναί! Εγώ δεν ζω, ειμή ως Έλλην ούτε άλλο τι ημπορεί να μου καταστήση ποθητήν την ζωήν μου, ειμή η Ελλάς. Η καρδία μου ευθύς αρχίζει να ταράττεται βιαίως, όταν ακούω το όνομα της πατρίδος μου.

Νέα βιογραφία του Καποδίστρια
Ο Παναγιώτης Πασπαλιάρης αποφοίτησε από το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης με ειδίκευση στην Ιστορία. Παρακολούθησε Βυζαντινή και Οικονομική Ιστορία στο King’s College ως επισκέπτης φοιτητής. Εχει συγγράψει την επίτομη Ιστορία του Ελληνορθόδοξου Εθνους, με τον τίτλο «Περί Λύχνων Αφάς» (Πολύτροπον, 2016), καθώς και τις βιογραφίες του Ιωάννη Καποδίστρια και του Περικλή («Μεγάλοι Ελληνες», Σκάι, 2008). Το επόμενο διάστημα ολοκληρώνει την επαυξημένη και τελική μορφή της βιογραφίας του Κυβερνήτη. Το 2020 ξεκίνησε να ξαναγράφει τη βιογραφία του Καποδίστρια, με περισσότερο υλικό και έχοντας πίσω του πάνω από μία δεκαετία μελέτης των πηγών. Σκοπός είναι να παρουσιαστούν περισσότερα γεγονότα από τη ζωή και τη δράση του Καποδίστρια, κυρίως την προεπαναστατική.