Για τον Αλή Πασά

Το συνέδριο «Ο Αλή Πασάς και η εποχή του», που διοργανώθηκε στα Γιάννινα, κατέστη ένα από τα πιο συγκρουσιακά σημεία της επετείου για τα 200 χρόνια της Επανάστασης. Προκάλεσε αντιδράσεις από τους Σουλιώτες, τους οποίους ο Αλή Πασάς είχε πολλάκις κατασφάξει, καθώς και ευρύτερα, ενίοτε δε πολύ οξύτερα από των Σουλιωτών. Το γιατί έχει σημασία.

Ο Αλή Πασάς έδρευε στα Γιάννινα. Εκεί ήταν η βάση και του ίδιου και της δύναμής του. Από εκεί οραματιζόταν δύο μεγάλα σχέδια: το ένα ήταν η ίδρυση ενός μεγάλου αλβανικού κράτους υπό την εξουσία του. Ο ίδιος άλλωστε ένιωθε πιθανότατα περισσότερο Αλβανός απ’ οτιδήποτε άλλο και, κατά πάσα πιθανότητα, εκεί είχε άλλωστε γεννηθεί. Το άλλο σχέδιο, που κι αυτό δεν εκπληρώθηκε, όπως επίσης δεν καρποφόρησαν παραπλήσια σχέδια του Ιμπραήμ της Αιγύπτου, ήταν η οριστική αυτονόμηση και η ευθεία σύγκρουση του Αλή Πασά με την Υψηλή Πύλη.

Οι σχέσεις του Αλή Πασά με τον σουλτάνο ήταν, την εποχή της Επανάστασης, στο χειρότερο σημείο της ιστορίας τους. Και αυτό υπήρξε καθοριστικό για την Επανάσταση. Ηδη το 1820, πριν από το ξέσπασμά της, ο σουλτάνος τον είχε κηρύξει αποστάτη και τον είχε καλέσει στην Υψηλή Πύλη, προφανώς για να του πάρει το κεφάλι. Ο Αλή Πασάς δεν ήταν ανόητος. Δεν πήγε. Και ο σουλτάνος αποφάσισε να τον χτυπήσει στρατιωτικά. Και μάλιστα πιο αποφασιστικά απ’ ό,τι λίγο μετά την πρώτη φάση της ίδιας της Επανάστασης. Αλλά εξίσου αποτυχημένα.

Ακόμα μεγαλύτερη σημασία έχει να κατανοηθεί κάτι άλλο: η εξουσία του Αλή Πασά εκτεινόταν πολύ πέρα από την έδρα του, ενώ η δυνητική ισχύς του ακόμα περισσότερο. Στην ουσία ήταν ο κύριος μόνιμος εκφραστής της οθωμανικής κυριαρχίας στον ελλαδικό χώρο. Ο πιο ισχυρός παράγοντας. Υπ’ αυτή την έννοια πρωτίστως δική του δουλειά θα ήταν να συντρίψει μια επανάσταση που γινόταν στην «αυλή» του, αν λειτουργούσε ως εκπρόσωπος της οθωμανικής κυριαρχίας. Ομως, η Πελοπόννησος, που ήταν ο τόπος που η Επανάσταση κατάφερε να ριζώσει, για τον Αλή Πασά ήταν δευτερεύον ζήτημα: δεν ένιωθε απειλούμενος άμεσα ο ίδιος. Τελικά, η σύγκρουση σουλτάνου – Αλή Πασά υπήρξε κομβική για το ξέσπασμα της Επανάστασης. Χωρίς αυτήν η πορεία της θα ήταν πολύ πιο δύσκολη. Το παράθυρο ευκαιρίας έπαιξε ρόλο στο ξέσπασμά της. Σωστά: εκ των υστέρων μπορούμε να πούμε πολλά. Εκείνη τη στιγμή όμως ουδείς μπορούσε να γνωρίζει τις πραγματικές δυναμικές και την τελική τους έκβαση.

Οταν λοιπόν αναφέρεται κανείς στον Αλή Πασά, στην πραγματικότητα αναφέρεται σε δύο συγκρουσιακές μεταξύ τους έννοιες: στον κύριο οθωμανό δεσπότη των Ελλήνων και πέραν των Ιωαννίνων, αλλά και στον «ταραξία» της Αυτοκρατορίας που με αυτή την πλευρά του ευνόησε (πιθανότατα ακούσια, αλλά το έκανε) το ξέσπασμα και την επικράτηση της Επανάστασης. Και το «ακούσια» να μην ισχύει απόλυτα, πιθανότατα ο Αλή Πασάς δεν πίστευε ποτέ ότι η Επανάσταση θα είχε έτσι κι αλλιώς καμία πραγματική τύχη. Τουλάχιστον όχι τέτοια που να τον ενοχλεί. Του έφτανε ότι ενοχλούσε τον σουλτάνο. Αλλωστε, στο στενό του περιβάλλον το ελληνικό στοιχείο κυριαρχούσε: από τον γιατρό και τη γυναίκα του μέχρι τους επικεφαλής της φρουράς του, οι Ελληνες ήταν κύριοι παράγοντες στην αυλή του. Ετσι η συλλογική ελληνική μνήμη τού επιφύλαξε μια ιδιόμορφη θέση.

Το πρόβλημα δεν είναι η γνώση. Η γνώση είναι πάντα πρόοδος. Εξ ορισμού. Αξιωματικά. Το πρόβλημα εδώ υπήρξε άλλο: ο συγχρονισμός με τα 200 χρόνια. Ο Αλή Πασάς ήταν ο οθωμανός κυρίαρχος. Και παράλληλα, κυρίως, ότι την ίδια στιγμή ξεχάστηκαν οι μεγάλοι πρωταγωνιστές της Επανάστασης: Ο Υψηλάντης, ο Κολοκοτρώνης, μετέπειτα ο Καποδίστριας και πλήθος άλλοι για τους οποίους η επίσημη Ελλάδα προδήλως δεν νοιάστηκε αρκετά…