Οι δαίμονες του παρελθόντος επιστρέφουν στη Γερμανία

Η αφορμή ήταν σύμπτωση: ένα δημοσίευμα εφημερίδας για έναν γερμανό ονόματι Μπρούνο Γκρένινγκ, ο οποίος σήμερα έχει ξεχαστεί, αλλά στα πρώτα χρόνια μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου ήταν πασίγνωστος θαυματοποιός για όλα τα δεινά και τις αρρώστιες.

Η αμερικανίδα ιστορικός Μόνικα Μπλακ, καθηγήτρια στο πανεπιστήμιο του Τένεσι, άρχισε να ερευνά την υπόθεση και διαπίστωσε ότι ο Μπρούνο Γκρένινγκ ήταν μία μόνον περίπτωση ενός ευρέως διαδεδομένου φαινομένου στη νεοσυσταθείσα τότε Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας: «Φήμες και θεωρίες συνωμοσίας για το τέλος του κόσμου έδιναν και έπαιρναν, μαζί με το αδυσώπητο κυνήγι μαγισσών, συκοφαντίες γειτόνων για μαγεία κυρίως στη γερμανική επαρχία, πολλές από αυτές τις περιπτώσεις κατέληγαν στα δικαστήρια», εξηγεί η Μπακ σε συνέντευξή της στην εβδομαδιαία εφημερίδα «Die Zeit». Αυτό είναι και το αντικείμενο του βιβλίου της που μεταφράστηκε πρόσφατα στα γερμανικά με τίτλο: «Γερμανικοί Δαίμονες: μάγισσες, θαυματοποιοί και φαντάσματα του παρελθόντος στη μεταπολεμική Γερμανία» (Deutsche Dämonen: Hexen, Wunderheiler und die Geister der Vergangenheit im Nachkriegsdeutschland, εκδ. Klett-Cotta).

Συνωμοσιολογίες, δεισιδαιμονίες, μεσσιανισμός είναι σταθεροί συνοδοιπόροι της κοινωνικής εξέλιξης, ανθούν ιδιαίτερα σε περιόδους κρίσης, όπως και στη Δημοκρατία της Βαϊμάρης, που υπόσχονταν διάφοροι τη θεραπεία του πληθωρισμού, λέει η Μπλακ. Σήμερα, ένα νέο κύμα ανορθολογισμού και συνωμοσιολογίας για το εμβόλιο του κορωνοϊού-εργαλείο στα χέρια σκοτεινών δυνάμεων, απειλεί τις κοινωνίες και αποτρέπει την επιτυχή αντιμετώπιση της πανδημίας του κορωνοϊού.

Η περίπτωση του Μπρούνο Γκρένινγκ ήταν χαρακτηριστική της πρώτης μεταπολεμικής περιόδου της Γερμανίας. Ενας πρόσφυγας από το Ντάντσιγκ της σημερινής Πολωνίας, πρώην μέλος του ναζιστικού κόμματος NSDAP, αιχμάλωτος πολέμου, μετά το τέλος του οποίου ξεκίνησε την καριέρα του θαυματοποιού στο Χέρφορντ της Βεστφαλίας. Ιδιαίτερη επιτυχία υποτίθεται ότι είχε θεραπεύοντας παραλυσίες. Η φήμη του διαδόθηκε αστραπιαία σε ολόκληρη τη χώρα, πέρασε από τη Χαϊδελβέργη και το Μόναχο. Στο Ρόζενχαϊμ της Νότιας Βαυαρίας συγκεντρώθηκαν δεκάδες χιλιάδες αποζητώντας θεραπεία από τον αυτοδημιούργητο φυσικοθεραπευτή.

Περιουσία δεν έκανε, θησαύρισαν όμως άλλοι του περιβάλλοντός του, όπως ο μάνατζέρ του, Οτο Μέκελμπουργκ, πρώην αξιωματικός των Ες-Ες. Ο τσαρλατάνος Γκρένινγκ κατηγορήθηκε για παραβίαση της νομοθεσίας για τους φυσικοθεραπευτές. Μεταξύ άλλων, έπεισε νεαρή γυναίκα να μην αναζητήσει ιατρική θεραπεία για τη φυματίωση, η οποία πέθανε τελικά το 1958. Εναν χρόνο αργότερα πέθανε και ο ίδιος από καρκίνο.

Ο Γκρένινγκ είχε επιτυχία όχι τόσο για τα «θαύματα», όσο τις προσδοκίες του κόσμου από αυτόν, λέει η Μπλακ. Ηταν ένας «μεσσίας» και ταυτόχρονα ένας από αυτούς. Δεν είχε σχέση με τη ναζιστική προπαγάνδα, η υπόσχεσή του ήταν απλή: οι καλοί θα θεραπευτούν, οι κακοί όχι. Βρήκε πρόσφορο έδαφος στα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια που ένα πέπλο σιωπής κάλυπτε την ευθύνη για τα εγκλήματα του πολέμου. Τη σιωπή έσπασε αργότερα η γενιά του ’68, όταν πια σταθεροποιήθηκε η κοινωνία και άρχισε να καρποφορεί το γερμανικό «οικονομικό θαύμα». Τι διδάσκουν οι δαίμονες του παρελθόντος; «Μπορώ να μιλήσω μόνον για τη χώρα μου, τις ΗΠΑ και την επίκαιρη διαμάχη περί ιστορικής ευθύνης», λέει η Μπλακ. «Ενα μέρος των Αμερικανών πιέζει την κοινωνία να αναμετρηθεί με την αμερικανική ιστορία της βίας, τη σκλαβιά, τον ρατσισμό. Ενα άλλο μέρος δεν θέλει να ακούσει κουβέντα για αυτά, τα θεωρεί συκοφαντία και παραποίηση της ιστορίας, για ορισμένους μάλιστα η φιλελεύθερη Αμερική δεν είναι τίποτα άλλο, παρά μία συνωμοσία εκείνων που ζουν πίνοντας αίμα παιδιών», λέει η Μπλακ. Και ανησυχεί: Διότι «η συγκάλυψη της ευθύνης και το τέλος της λογικής γεννούν και σήμερα τέρατα. Αν όχι τέρατα, σίγουρα γεννούν τερατολογίες».