Οι ταυτότητες που ενώνουν και διχάζουν

Η ταυτότητα, εθνική, θρησκευτική, βιολογικού ή κοινωνικού φύλου, άρχισε να γίνεται της μόδας στον πανεπιστημιακό χώρο από το 1980 περίπου. Έκτοτε πολλαπλασιάστηκαν οι διατριβές και τα ακαδημαϊκά μαθήματα γύρω από έννοιες και στάσης ζωής που δήθεν ενώνουν αλλά που στην πράξη διχάζουν.

Οι ταυτότητες έχουν τρεις λειτουργίες. Πρώτον, είναι ένας τρόπος να διακρίνουμε μεταξύ ενός εσωτερικού -«εμείς»- και ενός εξωτερικού: οι «άλλοι». Δεύτερον: η ετικέτα σημαίνει για όσους την υιοθετούν ότι ανήκουν σε μια κοινότητα ομοίων. Το τρίτο στοιχείο είναι το βλέμμα των άλλων: η ταυτότητα ορίζει πώς μάς καλούν, μας ταξινομούν και εντέλει πώς «μας βλέπουν». Ακόμα και οι επαγγελματικές ταυτότητες -δικηγόρος, μαραγκός, δημοσιογράφος- έχουν παρόμοια δομή και λειτουργίες.

Η ταυτότητα είναι προπάντων ένας τρόπος οργάνωσης της ζωής μας: ενεργούμε και αισθανόμαστε σε αντιστοιχία με την ταυτότητά μας. Ένα από τα συναισθήματα είναι η συγγένεια με όσους μοιράζονται την ίδια ταυτότητα, παρότι δεν τους γνωρίζουμε προσωπικά: η αλληλεπίδραση με αυτούς θεωρείται, εξ ορισμού, ευκολότερη από ό,τι με τους «άλλους». Επιπλέον, βοηθάει στην αναγνώριση: αν έχω ευσεβείς Εβραίους ή μουσουλμάνους καλεσμένους, δεν μαγειρεύω χοιρινό για το δείπνο. Οι ταυτότητες μάς βοηθούν να διαμορφώνουμε τη συμπεριφορά μας απέναντι στους άλλους.

Αλλά μία και μοναδική ταυτότητα δεν αρκεί και ταυτοχρόνως είναι κάτι που κατακλύζει τα άτομα. Στον πολιτισμό, κάθε άτομο χαρακτηρίζεται από πλήθος ταυτοτήτων οι οποίες έχουν σειρά σπουδαιότητας και προτεραιότητας. Η εργασία, η ιδιότητα του πολίτη, οι σπουδές, η ιδεολογία προσδίδουν σειρά ταυτοτήτων οι οποίες έχουν μεγαλύτερη σπουδαιότητα από τα χαρακτηριστικά που φαίνονται επικρατέστερα έξω από τον πολιτισμό: κάποτε, η απόχρωση του δέρματος έδινε πληροφορίες σε ποια φυλή του παρθένου δάσους ανήκει ο καθένας -αλλά, στο πλαίσιο του πολιτισμού, αυτό το εξωτερικό χαρακτηριστικό δεν θα έπρεπε να γίνεται καν ορατό. Αντιθέτως, αποκτά σημασία η ταυτότητα του πολίτη μιας χώρας ή μιας γεωπολιτικής περιοχής: λόγου χάρη, είμαι Αθηναίος, Έλληνας και Ευρωπαίος -όχι απαραιτήτως με αυτή τη σειρά. Η ταυτότητα είναι αναπόφευκτη όταν απευθυνόμαστε στο οργανωμένο κράτος το οποίο λαμβάνει υπόψη την ταυτότητά μας στις σχέσεις του μαζί μας: για παράδειγμα, υπάρχουν νόμοι που αφορούν τις γυναίκες, νόμοι που αφορούν τους ανηλίκους κτλ.

Όταν κάποιος δηλώνει Αμερικανός δίνει κάποιες πληροφορίες για τον εαυτό του. Αυτές οι πληροφορίες όμως γίνονται αντικείμενο επεξεργασίας από τους άλλους: ένας Αμερικανός μπορεί να θεωρηθεί αφελής, πιστολάς, αμόρφωτος ή φιλοχρήματος· για να παρουσιάσει τον εαυτό του χρειάζονται περισσότερες πληροφορίες -ηλικία, επάγγελμα, οικογενειακή κατάσταση, γενέθλιος τόπος. Ειδάλλως, η ταυτότητά του αναλύεται στα στοιχεία ενός στερεότυπου.

Οι ΗΠΑ είναι παράδειγμα προς αποφυγήν σχετικά με την πολιτική της ταυτότητας. Η ταυτότητα συνιστά εκ των ων ουκ άνευ πτυχή του δημόσιου διαλόγου, των στατιστικών και των πολιτικών συζητήσεων, με αποτέλεσμα η κοινωνία να κατακερματίζεται σε πολλά μικρά στεγανοποιημένα κουτάκια και να εξαγριώνεται όλο και περισσότερο. Οι ταυτότητες έχουν αποκτήσει τέτοια σπουδαιότητα εξαιτίας των διακρίσεων που προηγήθηκαν: διακρίσεις εναντίον των γυναικών, των ομοφυλοφίλων, των Εβραίων, των μη λευκών, των αναπήρων -με λίγα λόγια, η σημερινή μανία των ταυτοτήτων οφείλεται στο παρελθόν της κακομεταχείρισης και του αποκλεισμού από διάφορους τομείς ή δραστηριότητες. Ωστόσο, η δικαιολόγησή τους δεν σημαίνει ότι είναι επιθυμητές: ανάμεσα στις παρενέργειές τους είναι η ψυχολογία του θύματος ατόμων ή ομάδων, η απαίτηση για ειδική μεταχείριση και προπάντων η μηχανιστική μεταφορά του παρελθόντος στο παρόν. Η πολιτική των ταυτοτήτων, η ταυτοτική επιμονή, δεν λαμβάνει υπόψη τις κοινωνικές εξελίξεις: υπερτονίζοντας τα όρια φαντασιακών κοινοτήτων -π.χ. γκέι «κοινότητα»- και ξεχωρίζοντας ένα κοινό γνώρισμα, τη σεξουαλική συμπεριφορά, θεωρεί δεδομένες τις διακρίσεις στο παρόν. Παραλλήλως, αγνοεί τον ταξικό, οικονομικο-κοινωνικό παράγοντα.

Παρότι η ισότητα περιλαμβάνει την παρατήρηση των διαφορών -π.χ. της θρησκείας- η διόγκωσή τους προκαλεί κατάλυση νόμων και κοινωνικό κατακερματισμό. Συχνά οι ταυτότητες οργανώνονται γύρω από αντικοινωνικά συναισθήματα ή ιδεολογίες μερικές από τις οποίες είναι ευανάγνωστες (αντισημιτισμός, ρατσισμός) ενώ άλλα οξύνουν εμμέσως παλιά κοινωνικά μίση, όπως ο αφροαμερικανικός εθνικισμός, ο μαχητικός αφροκεντρισμός και ο ριζοσπαστικός φεμινισμός που καλεί σε διαχωρισμό των φύλων.

Το βάρος που αποκτούν οι φυλετικοχρωματικές ταυτότητες στον σύγχρονο κόσμο αντικατοπτρίζει τη μείωση του ενδιαφέροντος για τις οικονομικές και ταξικές ανισότητες: η παραμέληση της «λευκής» αγροτικής τάξης στις ΗΠΑ και στη Γαλλία, καθώς και της βρετανικής «λευκής» working class, ενισχύει κινήματα δεξιού και αριστερού εξτρεμισμού υπέρ των φτωχών. Η έμφαση στο πρόβλημα του ρατσισμού παραμερίζει ερωτήματα σχετικά με τις ταξικές ανισότητες, ταυτίζοντας τα ταξικά προβλήματα με τα ρατσιστικά και ξεχειλώνοντας την έννοια του ρατσισμού σε οποιαδήποτε δυσαρέσκεια, διαφωνία ή προτίμηση.

Η ταυτοτική εστίαση και πολιτική θολώνει το ζήτημα της τάξης: οι Αφροαμερικανοί εκατομμυριούχοι του Χόλιγουντ είναι άραγε «μαύροι» σαν εκείνους που ζουν στις φτωχογειτονιές; Το χρώμα του δέρματος και μια κοινή ιστορία στα βάθη των αιώνων είναι άραγε ισχυρότερα από την κοινωνική και οικονομική θέση στο σήμερα; Έχει την ίδια θέση στον κόσμο ένας φτωχός transgender με έναν πλούσιο transgender; Μπορούμε να εξετάζουμε τη θέση των γυναικών οριζοντίως σε όλες τις κουλτούρες και σε όλες τις κοινωνικές τάξεις;

Ακόμα και σε χώρες δίχως ρατσιστικές συνήθειες, καλλιεργούνται και εντείνονται τα παλιά πάθη εναντίον των λευκών υπενθυμίζοντας με γλαφυρότητα τα ρατσιστικά εγκλήματα του παρελθόντος. Έτσι, τα όρια των φυλετικών ταυτοτήτων γίνονται όλο και πιο δύσκαμπτα, εγείρονται απαιτήσεις για «θετικές διακρίσεις» εκ μέρους των πρώην αδικημένων και αυξάνεται η πικρία ένθεν και ένθεν. Γίνεται λόγος για τα «λευκά προνόμια» τα οποία ωστόσο έχουν καταργηθεί από το 1960 τουλάχιστον. Από την πλευρά τους, οι πολιτικοί, για να ανταποκριθούν στις τάσεις του εκλογικού σώματος κινούνται με βάση δευτερεύοντα κριτήρια -λες και το χρώμα του δέρματος, η καταγωγή ή η σεξουαλική πρακτική εξισώνει τους ανθρώπους και τα συμφέροντά τους.