Η Χίος στη συλλογική μνήμη

Το ιστορικό γεγονός της καταστροφής της Χίου (1822) και της μαζικής εξόντωσης των κατοίκων της έναν χρόνο μετά την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης είναι ένα οδυνηρό κεφάλαιο της ελληνικής και ευρύτερα της ευρωπαϊκής ιστορίας, το οποίο προκάλεσε την αντίδραση και τον αποτροπιασμό της κοινής γνώμης σε παγκόσμιο επίπεδο. Ο πίνακας του Ευγ. Ντελακρουά (1824) με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Schenes des massacres de Schio» απεικονίζει, μεταξύ άλλων σκηνών, ένα μωρό που κρέμεται από το στήθος της νεκρής μητέρας του, απηχώντας τη συναισθηματική φόρτιση που προκάλεσε το αιματηρό γεγονός στην ευρωπαϊκή διανόηση της εποχής.

Η μελέτη της ιστορικού και διευθύντριας του Ινστιτούτου Ιστορικών Ερευνών του ΕΙΕ Μ. Χ. Χατζηιωάννου θέτει στο επίκεντρο του σύγχρονου ενδιαφέροντος το ζήτημα της τεράστιας καταστροφής, η οποία ακολούθησε την αποτυχημένη επιχείρηση των Σαμιωτών με επικεφαλής τον Λ. Λογοθέτη, σε συνεργασία και με Χιώτες επαναστάτες τον Μάρτιο του 1822. Επρόκειτο για μια επιχείρηση σαφώς απομακρυσμένη από την ακτίνα των κυρίως επιχειρήσεων των επαναστατημένων Ελλήνων στη Στερεά Ελλάδα και στην Πελοπόννησο. Ωστόσο, το όλο εγχείρημα διέγραψε μια σύντομη αλλά εξαιρετικά βίαιη ελληνοτουρκική σύγκρουση, στο πλαίσιο της επαναστατικής ιστορίας του ελληνικού έθνους.

Το ερώτημα που τίθεται για τον αναγνώστη της μελέτης είναι: για ποιον λόγο η σφαγή των Χιωτών διατηρήθηκε στο πλαίσιο της κοινότητας και δεν έλαβε διαστάσεις ως ιστοριογραφικό ζήτημα ευρύτερης εμβέλειας; Πράγματι, αν συγκρίνει κανείς τον τρόπο με τον οποίο η καταστροφή της Χίου έχει εγγραφεί στη συλλογική μνήμη του ελληνικού έθνους, εν σχέσει με αυτήν της καταστροφής του Μεσολογγίου (1826), θα διαπιστώσει ότι το «ηρωικό» Μεσολόγγι, σαφώς λόγω της υπεράνθρωπης αντίστασης που πρόβαλε, σε συνδυασμό με τον θάνατο του Λ. Βύρωνα αλλά και την καταγωγή της οικογένειας του Χ. Τρικούπη από αυτό, αποτυπώθηκε στη συλλογική μνήμη ως ένα εκρηκτικό γεγονός εθνικής εμβέλειας και συνδέθηκε με αυτήν ως ένα τραυματικό βίωμα όλων των Ελλήνων ταυτόχρονα. Αντίθετα, τα γεγονότα της χιακής ιστορίας διατηρήθηκαν έντονα στη μνήμη κυρίως της κοινότητας και το πολιτισμικό αυτό «τραύμα» αποτέλεσε αντικείμενο διαχείρισης της προσωπικής και συλλογικής μνήμης των Χιωτών ανάλογα με τις πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες που το προκάλεσαν, στο επίπεδο πάντοτε της εντοπιότητας.

Εφτά κεφάλαια

Η πρόθεση της μελετήτριας διατυπώνεται σαφής στην εισαγωγή της καλαίσθητης έκδοσης: «Κύριος στόχος αυτής της μελέτης είναι η αναψηλάφηση ενός σύντομου αλλά πολυδιάστατου γεγονότος της Ελληνικής Επανάστασης. Η καταστροφή του 1822 συγκρότησε ένα πρίσμα ανάλυσης για την ιστορία της Χίου και των κατοίκων της τόσο σε συλλογικό όσο και σε ατομικό επίπεδο».

Οργανώνει το υλικό της σε 7 κεφάλαια, τα οποία διαλέγονται αρμονικά μεταξύ τους με άξονα την ιδιαίτερη θέση του νησιού ως οικονομικού και επιχειρηματικού κέντρου της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η Χίος ήταν παραδοσιακά ο μόνος τόπος στον κόσμο όπου παραγόταν ένα ιδιαίτερο είδος ρετσίνας από το μαστιχόδεντρο, οι θεραπευτικές ιδιότητες του οποίου είναι γνωστές από την αρχαιότητα και γι’ αυτό η μαστίχα συνδέθηκε τόσο στενά με την ιστορία του νησιού.

Στο πρώτο κεφάλαιο της μελέτης («Ενα νησί της Μεσογείου με ιδιαίτερο οικονομικό παρελθόν») αναλύεται εξαντλητικά η παραγωγική δραστηριότητα του νησιού σε συνδυασμό με τη δημιουργία ισχυρών επιχειρηματικών οίκων, όπως αυτή αναπαράχθηκε και συντηρήθηκε σε ένα κλειστό κοινωνικό περιβάλλον, τα μέλη των οποίων ήταν εγκατεστημένα σε σημαντικά οικονομικά κέντρα της Μεσογείου της Μαύρης Θάλασσας και της Κ. Ευρώπης. Είναι γνωστό ότι οι Χιώτες απολάμβαναν ιδιαίτερα προνόμια και κοινοτική ελευθερία αφού απέφεραν σημαντικά κέρδη στην οθωμανική διοίκηση. Ηταν πλούσιοι έμποροι μαστίχας, επιχειρηματίες της Διασποράς, έμπειροι ναυτικοί και επιτυχημένοι πλοιοκτήτες και η ευνοϊκή στάση των Οθωμανών απέναντί τους είναι ακριβώς και η συνθήκη που ερμηνεύει αυτή την εκρηκτική και υπέρμετρα εκδικητική στάση τους απέναντι στην επανάσταση του 1822.

Το μεθοδολογικό εργαλείο που αξιοποίησε η ιστορικός για να επεξεργαστεί και να ταξινομήσει το υλικό της αφορά την αξιοποίηση του βιβλιογραφικού υλικού σχετικά με την παρουσία των προτεσταντών ιεραποστόλων στην Ανατολική Μεσόγειο (2^ο κεφάλαιο: «Προτεστάντες ιεραπόστολοι στη Μεσόγειο και η συγκυρία της Ελληνικής Επανάστασης») και τα αποδεικτικά στοιχεία των μαρτυριών των απογόνων της οικογένειας του Α. Πασπάτη και  Μ. Καλβοκορέση (5^ο κεφάλαιο: «Προσωπικές μαρτυρίες της καταστροφής»).

Ειδικό ενδιαφέρον παρουσιάζει το δίκτυο των προτεσταντών που με τη δράση τους συνέβαλαν στην προστασία πολλών νεαρών αγοριών και κοριτσιών από τον εξανδραποδισμό και τον εξισλαμισμό μετά την καταστροφή. Στη μελέτη τονίζεται ιδιαίτερα ο ρόλος της φιλελληνικής κυρίως αμερικανικής ιεραποστολικής αποστολής με τη μορφή της χριστιανικής αλληλεγγύης ως πολιτικής πράξης αντίδρασης απέναντι στο Ισλάμ. Το ζήτημα επίσης των χριστιανών αιχμαλώτων, η πώλησή τους στις μεγάλες οθωμανικές αγορές, ο ευτελισμός της αξιοπρέπειάς τους λόγω της απάνθρωπης μεταχείρισής τους στο εμπόριο δούλων και της πώλησης των χριστιανών αγοριών και κοριτσιών στις αγορές της Κωνσταντινούπολης, της Σμύρνης αλλά και της Χίου είναι ένα θέμα που φωτίζει με ευαισθησία η ιστορικός στο ίδιο κεφάλαιο, δίνοντας παράλληλα βαρύτητα στην υπερπροσπάθεια και στον αγώνα των Χιωτών να εντοπίσουν και να διασώσουν μέλη του στενού ή ευρύτερου περιβάλλοντός τους που είχαν αιχμαλωτιστεί για να εξαγοράσουν την ελευθερία τους με ίδια κεφάλαια ή με την παρέμβαση των ξένων διπλωματών.

Παράλληλα, η μικροϊστορική προσέγγιση σε δύο οικογένειες της χιώτικης Διασποράς, τους Α. Πασπάτη και Μ. Καλβοκορέση, των οποίων τα μέλη βίωσαν την καταστροφή, αναδεικνύει σημαντικές παραμέτρους ως προς τις ομοιότητες αλλά και τις διαφορές που παρουσιάζει το υποκειμενικό στοιχείο στη διαχείριση μιας καταστροφής, στο πλαίσιο πάντοτε του ελκυστικού πεδίου της προφορικής ιστορίας, ένα πεδίο στο οποίο η ιστορικός επιδεικνύει μεγάλη ευελιξία.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει τέλος η αποτύπωση σε χάρτες των δρομολογίων διαφυγής των διωκόμενων Χιωτών τόσο μέσα στη Χίο όσο και στο εσωτερικό της Μ. Ασίας, οι φωτογραφίες των μελών των δύο οικογενειών και το «Παράρτημα» της έκδοσης, που περιλαμβάνει ολόκληρη την μαρτυρία του Μαθιού Καλβοκορέση. Η μελέτη περιλαμβάνει πλούσια βιβλιογραφία εκδομένων πηγών και ευρετήριο ονομάτων και τοπωνυμιών σχετικών με το θέμα που τίθεται προς διερεύνηση.

Η συμβολή της Μ.Χ. Χατζηιωάννου στη θέαση των ιστορικών γεγονότων του 19ου αιώνα, η επεξεργασία και η διαχείριση της ατομικής και της συλλογικής μνήμης ως ιστορικού υλικού είναι πολύτιμες. Αναμφίβολα η ιστορικός αξιοποίησε με συνδυαστικό και πρωτότυπο τρόπο τα επιστημονικά εργαλεία της και έθεσε καινούργιους όρους για τον προσανατολισμό της έρευνας της ιστορίας των τοπικών κοινωνιών μετατοπίζοντας την επαγωγικά από το ελληνικό στο παγκόσμιο πεδίο.

Η Ρέα Γρηγορίου είναι διδάκτωρ Ιστορίας και Δραματολογίας ΑΠΘ. Διδάσκει Ιστορία Θεάτρου και Κινηματογράφου στο Τμήμα Ελληνικός Πολιτισμός του ΕΑΠ

{1BSYG}Μαρία Χριστίνα Χατζηιωάννου{1BSYG}{CR}{2BTIT}«Στη δίνη της χιακής καταστροφής (1822){CR}Διασταυρούμενες ιστορίες και συλλογική ταυτότητα»{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών, Ιστορική Βιβλιοθήκη 1821, σελ. 188{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 12 ευρ{4BTIM}ώ