Ελισαβετιανό θέατρο Α’

Αν υπάρχουν κριτήρια σύγκρισης, το Ελισαβετιανό Θέατρο του τέλους του 16ου και τις αρχές του 17ου αιώνα μπορεί να αναμετρηθεί με το κλασικό θέατρο της αρχαίας Ελλάδας και της Ρώμης. Θα χρειαστούν τέσσερις εβδομάδες για να προσεγγίσουμε με γενικά ποιοτικά κριτήρια το θέατρο της αγγλικής ακμής, κλείνοντας με τον Σαίξπηρ.

Ο Μπεν Τζόνσον (1572 – 1637) ήταν ο ίδιος ως βιογραφία ένα τερατώδες ιστορικό πρόσωπο. Φυλακίστηκε πολλές φορές για φόνο σε μονομαχία, για προσβολή σκωτσέζων ευγενών και για χρέη. Ασπάστηκε τον καθολικισμό, ήταν γερό ποτήρι και συχνά έλαβε μέρος ως ακαταπόνητος γλεντζές σε ποιητικές μονομαχίες σε ταβέρνες. Ανελέητος σατιρικός των παθών της εποχής του μαστιγώνει με μαεστρία ευρημάτων, εκκινώντας από τον παράφορο χαρακτήρα του. Δύο είναι τα έργα του που μας εκπλήσσουν ως σήμερα με εκατοντάδες διεθνώς παραστάσεις: ο «Αλχημιστής» και ο «Βολπόνε». Εγραφα το 1972 στο «ΒΗΜΑ» για τον «Αλχημιστή» στο Εθνικό Θέατρο: «Η Αγγλία, μπαίνοντας στο 17ο αιώνα, ανιχνεύει στην ιδιορρυθμία της. Συνειδητοποιεί την εθνική της ταυτότητα, αναπαύεται στη θρησκευτική της αυτοτέλεια, διαβρώνει την απολυταρχία με την αστική διείσδυση, οργανώνει την εμπορική της ευφυία και καταστρώνει τα σχέδια της επεκτατικής βουλιμίας της. Αυτοί οι μετασχηματισμοί και οι αλληλεπιδράσεις που δέχονται φανερώνουν για πρώτη φορά στα μάτια των φωτισμένων ανθρώπων τις αντινομίες και τις αντιφάσεις που περιέχει αυτός ο επιφανειακά τέλειος μηχανισμός των ισορροπημένων αμοιβαίων παραχωρήσεων. Ο θρησκευτικός απομονωτισμός και η αποικιοκρατική πολιτική, ο συγκεντρωτισμός της εξουσίας και η ευλυγισία του εμπορικού κεφαλαίου, η φυλετική έριδα και η ενότητα απέναντι στη χέρσο Ευρώπη δημιουργούν τα πλέγματα, μέσα στα οποία παγιδεύεται η ανθρώπινη ύπαρξη και αλλοιώνεται η αυτονομία της. […] Στον Σαίξπηρ η ιστορία εισχωρεί μέσα στη φύση και την κάνει τραγική, στον Μπεν Τζόνσον η φύση εισχωρεί μέσα στην ιστορία και την κάνει κωμική. Η πανούκλα του Λονδίνου είναι μια λύση συνεχείας στο σώμα του ισορροπημένου συστήματος. Σε αυτή την πρόσκαιρη αμυχή θα έρθουν να εγκατασταθούν ένα πλήθος μικρόβια αναπόφευκτα και αναγκαία που προκαλούν την κοινωνική αρρώστια. Η απληστία, η λαγνεία, η θρησκοληψία, το κέρδος, ο αριβισμός. Ο Τζόνσον δεν έχει αυταπάτες. Ριζική θεραπεία δεν υπάρχει, η πληγή θα επουλωθεί, τα μικρόβια όμως θα παραμείνουν κάτω από το δέρμα. Η ασθένεια είναι χρόνια. Σε τόσο πρώιμο στάδιο της ιστορικής εξέλιξης δεν έγινε ποτέ ως τώρα τόσο ανελέητη κριτική της αστικής κοινωνίας. Τόσο σίγουρα ποτέ χέρι δεν έψαυσε τον τύπο των ήλων. Ο Αλχημιστής δεν χρειάζεται, ίσως, παρά να αλλάξει όνομα ή ένδυμα για να εμφανιστεί μπροστά μας ένας σύγχρονος τεχνοκράτης με τους υποτακτικούς του. Κονή πατρίδα τους ο Αριστοτελισμός. Αν αυτός ο τελευταίος στο πρόσωπο των Αλχημιστών κυνηγήθηκε από τον καθολικισμό, ήταν γιατί ο καθολικισμός τον κατάκλεψε δεόντως και εξαφάνιζε τα τεκμήρια της κλοπής. Δεν ξέρουμε πώς ακούγανε οι σύγχρονοι του Τζόνσον τις απόκρυφες συνταγές της “σολωμονικής” του ήρωά του. Σε μας ηχούσαν τραγικά επίκαιροι, σε μας που καθημερινά, ευδαίμονες στόχοι, δεχόμαστε λυτρωτικά και ηλίθια τα διασταυρούμενα πυρά της σύγχρονης σολωμονικής. […] Ο Τζόνσον είναι κλασικός στη μορφή. Η ενότητα τόπου και χρόνου διατηρείται σχολαστικά και η ανέλιξη του μύθου, η θέση και η λύση θυμίζουν φορές Αριστοφάνη, έστω κι αν η μίμηση περνάει μέσα από τους Λατίνους και το θρησκευτικό και λαϊκό θέατρο του Μεσαίωνα. Με κέντρο τον βασικό ήρωα, τον παραδοσιακό υπηρέτη (μείγμα Ξανθία και Παντς) και την πόρνη (τροποποίηση του κανόνα του δεύτερου υπηρέτη) ο Τζόνσον ανασυγκροτεί μπροστά μας όλο το μωσαϊκό της ανθρώπινης βλακείας. Τα πρόσωπα διαδέχονται το ένα το άλλο, όπως τα θέματα μιας φούγκας, ύστερα συμπλέκονται, “διαλέγονται” αντιστικτικά, οδηγούνται σε ένα εκκωφαντικό κρεσέντο για να καταστραφούν από το τελικό θέμα, που εισάγεται ξαφνικά για να φέρει τη λύση, κυριαρχώντας».

«ΒΟΛΠΟΝΕ». Το 1990 σημείωνα για την παράσταση του «Βολπόνε» στο Θέατρο ΛΟΥΖΙΤΑΝΙΑ: «Ο “Βολπόνε” είναι μια από τις σημαντικότερες κωμωδίες του παγκόσμιου θεάτρου. Σάτιρα που σπάει κόκκαλα, ο καθρέφτης μιας κοινωνίας οικονομικής ακμής. Περιγράφει, σαρκάζει και ανασκολοπίζει μιαν ολόκληρη κοινωνική τάξη που θύει και απολύει στο χρήμα. Ολα τα πρόσωπα του έργου είναι φαύλα, άπληστα, ασυνείδητα, ασελγή, αναιδή. Δεν είναι τυχαίο πως τα ονόματά τους παραπέμπουν στο βασίλειο των ζώων. Αλεπούδες, κοράκια, όρνια, μύγες, τρέχουν, παραφυλάνε, φερμάρουν, ορμούν για τη λεία. Ο κεντρικός χαρακτήρας, ο Βολπόνε, από τη μια έχει καταστήσει την αρπαγή αισθητική τέχνη, απόλαυση, και από την άλλη με την προσποίησή του, τον θεατρινισμό του, αποκαλύπτει τη σαπίλα του καιρού του, μέσα στην οποία είναι το εκλεκτότερο σαπρόφυτο. Η γλώσσα του Μπεν Τζόνσον είναι δριμεία, η σάτιρα ανελέητη και, αν δεν υπήρχε η ευγενική μορφή της Σέλια, θα πίστευε κανείς ότι στη συνείδηση του ποιητή η ανθρωπότητα είναι καμωμένη από βρώμικη λάσπη, ότι το κακό στον κόσμο είναι εγγενές. Παρόλ’ αυτά είναι τόση η αποφορά αυτού του κοινωνικού οχετού, ώστε η λύση έρχεται, όχι από κάτι υγιές, αλλά από το ίδιο το κακό, που σε μια στιγμή αυτοκαταστροφής αποκαλύπτει τον εαυτό του. Ο Βολπόνε τιμωρείται, επειδή δεν επιτρέπεται να θριαμβεύσει το παρασιτικό κακό. Υπάρχει και στην κακία ιεραρχία, υπάρχει και στην απάτη δεοντολογικός κώδικας!».

Ο Τζον Γουέμπστερ (1580 – 1634) μας κληροδότησε ένα διαρκές αριστούργημα, τη «Δούκισσα του Μάλφι». Εγραφα το 1987 για την παράσταση του Εθνικού Θεάτρου και του Σπύρου Ευαγγελάτου: «Η “Δούκισσα του Μάλφι” είναι από τα διασημότερα μοντέλα αυτού του είδους δραματουργίας. Πρώτα πρώτα στηρίζεται πάνω στην τεχνική της θεαματικής και απροσχημάτιστης βίας. Δραματουργικά κανένας φόνος στο έργο δεν είναι αναγκαίος και κατά το εικός. Το έργο του Γουέμπστερ παρέχει την ευκαιρία να κωδικοποιηθούν όλοι οι πιθανοί τρόποι σκηνικού θανάτου, δίκην ανθολογίας εγκληματολογικής! Υστερα, οι χαρακτήρες είναι προαποφασισμένοι: άσπροι – μαύροι. Πλην ενός, του Μποζόλα, που εμφανίζει νεανική μεταστροφή, η οποία, όμως, θα μπορούσε να έχει λογικά συμβεί πολύ νωρίτερα ή καθόλου. Το ενδιαφέρον του έργου στηρίζεται πάνω στη ραγδαία εξέλιξη των επί σκηνής δρωμένων. Η ίντριγκα, οι σχέσεις (δίκην μελοδραματικών αριών, ντουέτων, τρίο, κουαρτέτων κ.λπ.), οι λόγοι και οι αντίλογοι ένα μόνο σκοπό εξυπηρετούν, να αιφνιδιάσουν το κοινό, να μην το αφήσουν ν’ ανασάνει, ώστε να μη σκέπτεται και να μη συζητά το πράγμα που βλέπει. Πρόσφατα διάβασα το αριστούργημα του Ντάσιελ Χάμετ “Η κατάρα των Ντέην”. Ε, λοιπόν, αν ο Χάμετ ζούσε την εποχή του βασιλιά Ιακώβου, θα μπορούσε να έχει γράψει τη “Δούκισσα του Μάλφι”. Αν ο Γουέμπστερ ζούσε σήμερα, σίγουρα θα έγραφε την “Κατάρα των Ντέην”. Η διαφορά των δύο είναι μουσικής τάξεως: στον Γουέμπστερ λείπει ο Βέρντι του “Σικελινού εσπερινού”, στον Χάμετ ο Γκέρσουϊν του “Πόργκυ και Μπες”. Η “Δούκισσα του Μάλφι” είναι ένα μελόδραμα, χωρίς τη λυτρωτική μεσολάβηση της μουσιής, άρα χωρίς ανάταση και χωρίς απογείωση».

«ΟΙ ΑΛΛΟΠΑΡΜΕΝΟΙ». Ο σχεδόν συνομήλικος Τόμας Μίντλετον (1580 – 1627) έγραψε, μαζί με τον ηθοποιό και πρωταγωνιστή του Ρόουλεϊ, τους έξοχους «Αλλοπαρμένους». Σημείωνα το 1984 για την παράσταση του Θεάτρου ΑΕΙΚΙΝΗΤΟ και σε σκηνοθεσία του Γιώργου Σεβαστίκογλου: «Το θέατρό μας αγνοεί παντελώς του περί τον Σαίξπηρ δραματουργούς και τους πριν και σύγχρονους και τους ύστερους: τον Κιντ, τον Μάρλοου, τον Χέυγουντ, τον Φλέτσερ, τον Ντέκερ, τον Τσάπμαν, τον Μίντλετον, τον Γουέμπστερ, τον Φορντ. Είναι ένας υπέροχος αστερισμός, στον αντίποδα σχεδόν του μεγάλου Σαίξπηρ, ο οποίος όμως δεν γίνεται κατανοητός, όσο πρέπει, χωρίς τους συνοδοιπόρους του. […] Η δραματουργία αυτής της εποχής, ιδιαίτερα μετά τον Σαίξπηρ, τείνει προς μια κωδικοποίηση, πυκνή διατύπωση, ρητορική επιτήδευση και δραματική σχηματοποίηση. Αυτά ως προς τη φόρμα: η φιλοσοφία των έργων κινείται στον άξονα του κακού. Εχει κανείς την εντύπωση πως όλα τα άλλα μοτίβα υποχωρούν και πρυτανεύουν σκοτεινοί χαρακτήρες, απόγονοι του Ριχάρδου Γ΄, του Ιάγου, του ζεύγους Μάκβεθ, του Κάλιμπαν. Θα είχε ενδιαφέρον να δει κανείς όλες τις κοινωνικές συντεταγμένες της εποχής για να κατανοήσει αυτή τη στροφή των ποιητών προς τις σκοτεινές πλευρές της ψυχής στην άβυσσο των αισθημάτων, στα απροσδιόριστα κίνητρα των πράξεων και στην αυτοκρατορία της σεξουαλικής ορμής. Στους “Αλλοπαρμένους” υπάρχει μια τολμηρή αντιστοιχία ανάμεσα στον κόσμο της εξουσίας και στον κόσμο της τρέλας. Η τόλμη έγκειται στο γεγονός πως οι συγγραφείς εξετάζουν τη γλώσσα αυτών των δύο κόσμων και τη σχέση της με τα πράγματα και τις πράξεις. Στο κόσμο της εξουσίας η ελευθερία περνάει μέσα από τη βία και η πράξη δημουργεί τον δεσμευτικό λόγο, ενώ στον κόσμο της τρέλας ο αδέσμευτος λόγος λυτρώνει την πράξη και ελευθερώνει τα πράγματα. Αυτό το εξαίσιο παιχνίδι της εξαργύρωσης του πάθους μέσα από το φίλτρο του φόνου ή της ποίησης είναι το εύρημα των “Αλλοπαρμένων” και έχει συνταρακτικές συνέπειες, ιδιαίτερα σήμερα, γιατί αποκαλύπτει τον βυθό της συνείδησης, τα απροσμέτρητα έγκατα της υπάρξεως και προδρομικά δικαιώνει την ψυχανάλυση και όλες μαζί τις αιρέσεις της. Αξίζει κανείς να προσέξει τους μονοόγους και τα “κατ’ ιδίαν” των ηρώων. Ακολουθούν μια ανάστροφη πορεία προς τα αρχικά κίνητρα, προς τις κρυμμένες αιτίες και τα κίνητρα των πράξεων. Στο βάθος υπνώττουν τα ερωτικά σύνδρομα, η στέρηση και ο τρόμος, η επιθυμία ως αρπαγή, ως θάνατος και ως βλέμμα του άλλου. Οι “ήρωες” της εξουσίας πραγματοποιούν τους εφιάλτες τους, ό,τι πεθύμησαν και το στερήθηκαν, το σκοτώνουν για να απολαύσουν την ελευθερία της στέρησης. Οι “τρελοί ήρωες” πραγματώνουν την ελευθερία ως λόγο και βιώνουν τον λόγο της επιθυμίας τους».