Οταν η δημοσιογραφία γίνεται λογοτεχνία

Ο τόμος αυτός – μια συλλογή δημοσιευμένων στον Τύπο κειμένων του Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες (1927-2014) που καλύπτει τέσσερις δεκαετίες – είναι πολλαπλώς διδακτικός. Πρώτα απ’ όλα γιατί αποπνέει μια χαρά της ζωής ακόμα και όταν προσεγγίζει τα κατά κανόνα μη ευχάριστα θέματα της επικαιρότητας. Επειτα, γιατί μας θυμίζει τι σημαίνει καλή δημοσιογραφία – για την ακρίβεια, καλό ρεπορτάζ. Τρίτον, γιατί διδάσκει τι σημαίνει χρονογράφημα – και όχι απλώς διακήρυξη απόψεων που η επικαιρότητα συμβαίνει να τους ταιριάζει. Τέταρτον, γιατί μας φέρνει στον νου τι σημαίνει μεγάλος συγγραφέας, σε καιρούς όπου η παλαίωση, η απαξίωση και στον αντίποδα η υιοθέτηση νέων συρμών είναι ο κανόνας. Πέμπτον, γιατί μας δείχνει το πώς ένας γραφιάς συνθέτει το πρωτογενές υλικό και δομεί τις μεθόδους του προκειμένου στο τέλος να παραχθούν έργα σαν το Εκατό χρόνια μοναξιά ή το Χρονικό προαναγγελθέντος θανάτου. Ενημερωτικά πάντως να πούμε εδώ ότι ο Μάρκες βιοπορίστηκε επί δεκαετίες διά του Τύπου, στη Βενεζουέλα, στο Μεξικό, στο Παρίσι και στη Ρώμη, εκτός βέβαια από την πατρίδα του, όπου έχει ιδρύσει και ένα είδος ακαδημίας για την εκπαίδευση νέων δημοσιογράφων στην Καρταχένα.

Μπορεί οι πάντες να στρέφουν σήμερα την πλάτη στον λατινοαμερικανικό μαγικό ρεαλισμό (πρώτοι πρώτοι οι ατάλαντοι εκ των συμπατριωτών του), αλλά το βιβλίο αυτό έρχεται να θυμίσει το πόσο βαθιά ριζωμένο στην πραγματικότητα των καιρών ήταν το λογοτεχνικό αυτό κύμα, που πολλοί θεωρούν «Σχολή». Υπάρχουν εδώ κείμενα που ανατρέχουν στην ατμόσφαιρα των δεκαετιών 1930 έως και 1980 – στον πολύχρωμο κόσμο της Καραϊβικής όπου επικρατούν ο πολυφυλετισμός και ο θρησκευτικός συγκρητισμός, στη γενέτειρα του Μάρκες Αρακατάκα (που μεταπλάστηκε στο μυθικό Μακόντο για τις ανάγκες του έργου του), στον περιπετειώδη ανάπλου και κατάπλου του Ρίο Μαγδαλένα προκειμένου να πάνε οι νέοι σχολείο, σε έναν κόσμο όπου παρατίθενται εν συνδέσει η παγερή θλίψη των υψιπέδων των Ανδεων, το τροπικό δάσος, οι ερημικές ακτές της Γκουαχίρα, οι αργόσυρτοι ρυθμοί της καθημερινότητας, οι ποικίλες τελετουργίες που μετατρέπονται σε γιορτή. Υπάρχουν κείμενα για το ερειπωμένο από τους αλλεπάλληλους πολέμους σπίτι των Μπουενδία, για μοναχικές κυράδες και απόμαχους στρατηγούς, για πορνεία της χαράς και για ματαιωμένους έρωτες, μέσα από τα οποία η μαγεία ξεπηδά άκοπα και απολύτως ρεαλιστικά. Αλλά υπάρχουν και κείμενα περισσότερο στοχαστικά περί την ίδια τη λογοτεχνία, όπως και μεγαλόψυχες αναφορές σε συγχρόνους του συγγραφείς με τους οποίους σχετίστηκε και τους οποίους απερίφραστα εκτιμά. Γιατί ο Μάρκες ήταν μεγαλόκαρδος άνθρωπος, δοτικός, παρεϊκός,  και ήξερε καλά πως η καταξίωση ενός καλού ομοτέχνου δεν παρεμποδίζει, το αντίθετο, βοηθά και τη δική σου καριέρα.

Ωστόσο η υβριδική γραφή μεταξύ χρονογραφήματος και αυτοβιογραφικών αναπολήσεων είναι η μια όψη του νομίσματος. Η άλλη είναι η ρεπορταζιακή, και μάλιστα με την παραδοσιακή έννοια του όρου. Ο Μάρκες γράφει μεν ως επί το πλείστον σε πρώτο πρόσωπο αλλά τα κείμενά του καλύπτουν μια μεγάλη χρονική περίοδο με πολιτικά γεγονότα εν πολλοίς πασίγνωστα και άλλα κοινωνικού τύπου προ πολλού ξεχασμένα. Στις περιπτώσεις αυτές στρέφεται σε ένα είδος τριτοπρόσωπης αφήγησης αντικειμενοποιώντας την πραγματικότητα, ενώ ταυτόχρονα εμπλέκεται και ο ίδιος είτε με τα ίδια τα γεγονότα είτε με την κάλυψή τους. Λόγου χάριν είχε προθυμοποιηθεί να πετάξει από το Μεξικό στην Αβάνα συμμετέχοντας στην πρώτη επικίνδυνη δημοσιογραφική αποστολή μετά την επικράτηση της επανάστασης το 1959, και περιγράφει με χιούμορ την αυτόματη μετατροπή των γενειοφόρων ανταρτών του Φιντέλ Κάστρο σε «επισήμους», θεσμοποιημένους οικοδεσπότες. Καταγράφει με ακρίβεια την ατμόσφαιρα πανηγυριού που επικρατεί στο νησί, την επικίνδυνη ανεμελιά, την εξάρτηση της έτσι κι αλλιώς ανεπτυγμένης προεπαναστατικά χώρας από τα αμερικανικά αγαθά, και έπειτα τις προαναγγελθείσες αποτυχίες με την έλλειψη ανταλλακτικών,  πρώτων υλών και κυρίως τροφίμων. Ωστόσο, όντας πιστός οπαδός της επανάστασης και σύντομα φίλος του Φιντέλ, τα κείμενά του αυτής της κατηγορίας αποφεύγουν συνειδητά οποιαδήποτε αναφορά σε διώξεις, στέρηση δικαιωμάτων, φυλακίσεις ή εξορίες, μένοντας στην αισιόδοξη όψη των πραγμάτων. Ούτε  άλλωστε θίγει θέματα όπως ο διακαής πόθος των περισσότερων Κουβανών να διαφύγουν στην Αμερική. Ή ας πούμε η διαρκούσα εκπόρνευση «για μια χούφτα δολάρια».

Οι Σαντινίστας

Κάτι παρόμοιο κάνει με την επανάσταση των Σαντινίστας στη Νικαράγουα δυόμισι δεκαετίες αργότερα. Ο Μάρκες καταγράφει με την ακρίβεια χρονικού που κόβει την ανάσα την κατάληψη του Κοινοβουλίου από μια ομάδα αποφασισμένων ανταρτών και την ανταλλαγή των ομήρων βουλευτών με πολιτικούς κρατουμένους. Και εδώ η συμπάθειά του για τους Σαντινίστας και η μάλλον σχηματική  κριτική του αμερικανικού ιμπεριαλισμού δεν κρύβονται. Αλλωστε δεν έχει και καμιά πρόθεση να το κάνει σε εποχές όπου η φιλολογία για τους λατινοαμερικανούς δικτάτορες ανθεί και η Νότια Αμερική αποτελεί το αγαπημένο case study σε όλων των κατευθύνσεων τις πανεπιστημιακές σχολές, ακόμη και στο σινεμά (ας θυμηθούμε λ.χ. τις Μπανάνες του Γούντι Αλεν). Σε ένα άλλο, συγκλίνον προς τα πιο πάνω κείμενο, περιγράφει τη μάλλον πενόμενη πλην δοξασμένη κοινότητα των  νοτιαμερικανών διανοουμένων και καλλιτεχνών του Παρισιού, όπου ο κουβανός ποιητής Νικόλας Γκιγέν σκαρφαλωμένος σε ένα μπαλκόνι της Μονμάρτρης εκφωνεί καθημερινά ένα δελτίο ειδήσεων με τα νέα από την υποήπειρο. Ωσπου ένα πρωί βγαίνει κραυγάζοντας «Επεσε» και οι πάντες πανηγυρίζουν φανταζόμενοι ανάλογα με την πατρίδα τους πως πρόκειται για τον Περόν, τον Μπατίστα, τον Οδρία, τον Σομόσα, τον Χιμένες, τον Στρέσνερ, τον Τρουχίγιο ή κάποιους άλλους.

(Νεο)ρεαλισμός και μαγεία

Χωρίς να φιλοδοξώ να καλύψω πλήρως μια τόσο ευρεία – γεωγραφικά, υφολογικά, θεματολογικά και χρονικά – γκάμα κειμένων, θέλω να αναφερθώ στα καθαυτά χρονικά που δίνονται με χειρουργική γλώσσα αστυνομικού θρίλερ βαθιά γειωμένου στις πραγματικότητες του κόσμου του Μάρκες. Οπως ας πούμε στον θάνατο μιας νεαρής Ιταλίδας και στις χιλιάδες αλληλοαναιρούμενες υποθέσεις που πηγάζουν από αυτόν, σε μια εποχή όπου ο νεορεαλισμός κυριαρχεί στο ιταλικό σινεμά και, απ’ ό,τι φαίνεται, και στην πραγματική ζωή. Ή φέρ’ ειπείν στο έξοχο ρεπορτάζ από το Καράκας της Βενεζουέλας για την κλιμάκωση μιας λειψυδρίας που απείλησε εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους. Το συγκλονιστικό στοιχείο εδώ είναι η ανεμελιά των κατοίκων που παρά τις προειδοποιήσεις εξακολουθούν να πλένουν τα αυτοκίνητά τους, να ποτίζουν το γκαζόν, να μπανιάρονται δις ημερησίως και να γεμίζουν τις πισίνες τους. Αλλά την επομένη, όταν οι βρύσες έχουν στερέψει, στρέφονται κατά της κυβέρνησης, του Θεού και άλλων… υπευθύνων. Ή ακόμη ένα άλλο κείμενο, μάλλον στους αντίποδες, όπου με παρόμοιο λιτό και ξερό ύφος δίνεται λεπτό προς λεπτό το δάγκωμα από λυσσασμένο σκύλο ενός μικρού παιδιού και οι απελπισμένες προσπάθειες για τη σωτηρία του, καθώς από τη χώρα λείπουν δραματικά οι αντιλυσσικοί οροί. Στην περίπτωση αυτή όλες οι καλές προθέσεις του σύμπαντος συνωμοτούν -ακόμα και στη Νέα Υόρκη και στο Μαϊάμι – για να προφτάσει ο αμερικανικός ορός να φτάσει αεροπορικώς στην ώρα του, σε ένα πρόπλασμα μυθιστορήματος που κόβει την ανάσα. Το θαύμα θα πραγματωθεί τελικά και ο ρεαλισμός θα έχει μετατραπεί σε μαγεία.

Οπως σε όλες τις παρόμοιες συλλογές, οι ανισότητες δεν λείπουν. Ωστόσο πίσω από τις αποκλίνουσες θεματικές γραμμές αναδύεται η υφολογική ενότητα του Μάρκες.  Μακριά από την αξιοποίηση του εντόπιου εξωτισμού (άλλωστε δεν υπήρχε ανάγκη να κάνει ακόμα πιο εξωτικά τα πράγματα) επωφελήθηκε ωστόσο από το ευνοϊκό κλίμα της εποχής για οτιδήποτε λατινοαμερικανικό – και πολύ καλά έκανε. Ο Μάρκες γνωρίζει   καλά άλλωστε το πώς να πάρει αποστάσεις  από το άφθονο πρωτογενές υλικό όταν επρόκειτο να γράψει τα ίδια τα  μυθιστορήματά του. Ετσι μετατρέπει την  υλική πραγματικότητα σε μαγεία ή το ανάποδο – βάζει τα μαγικά στοιχεία να επιπλέουν με φυσικότητα στο ρευστό της πραγματικότητας.

Διαβάζοντας πάντως αυτή την καλομεταφρασμένη συλλογή στοιχηματίζω ότι θα σας έρθει η επιθυμία να δοκιμάσετε (ή να ξαναδοκιμάσετε) την εμπειρία του Φθινόπωρου του Πατριάρχη ή του Ερωτα στα χρόνια της χολέρας. Εμένα μου ήρθε και αναζητώ τον χρόνο.

{1BSYG}Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες{1BSYG}{CR}{2BTIT}Το σκάνδαλο του αιώνα{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Μαρία Παλαιολόγου, σελ. 404, Ψυχογιός, 2021{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 19,90 ευρ{4BTIM}ώ