Δεν μπορούμε πια να τα ακούσουμε

Εχω την άποψη ότι εδώ και αρκετές δεκαετίες ο δημόσιος χώρος, όχι μόνο εδώ στην Ελλάδα αλλά παντού στον δυτικό κόσμο, δυσκολεύεται να φιλοξενήσει αναπαραστατικά γλυπτά. Εξαιρέσεις φυσικά υπάρχουν και μπορούν να εντοπιστούν εκεί όπου το αντικείμενο έχει ελαφρύνει από το βάρος της μνημειακότητας κι έχει οπλιστεί με χιούμορ και κάποια δόση αναστοχασμού. Η ιδέα μιας μεταλλικής μορφής με ανθρώπινα χαρακτηριστικά που στέκεται συνήθως όρθια σε βάθρο, ψηλότερα από τους ανθρώπους γύρω της, και, υποτίθεται, με κάποιον τρόπο συνδιαλέγεται μαζί τους έμοιαζε προφανώς παρωχημένη ήδη στο μυαλό του Alberto Giacometti που ανέλαβε να οδηγήσει τις μορφές του στα όρια της εξαφάνισης (και τα βάθρα στην ανυπαρξία). Στα τέλη πλέον του 20ου αιώνα ο Richard Serra εγκατέλειψε την ιδέα αυτή εντελώς. Αντικατέστησε τα αναπαραστατικά γλυπτά με μεταλλικούς τοίχους, ενίοτε τείχη, ελλείψεις, λαβυρίνθους από ατσάλι COR – ΤΕΝ. Απέναντι ή μέσα σε αυτές τις κατασκευές ο άνθρωπος πιέζεται σχεδόν κυριολεκτικά. Δεν έχει πλέον μπροστά του κάτι που μιμείται τη μορφή του αλλά κάτι που δημιουργεί μια κατάσταση η οποία σε κανονικές συνθήκες μόνο υπό το βάρος μιας άλλης ανθρώπινης παρουσίας μπορεί να προκύψει. Η ανθρώπινη μορφή έχει εξαφανιστεί αλλά υφίσταται ως (ψυχολογική) παρουσία.

Μετά τις εξελίξεις που δρομολόγησαν οι δύο αυτοί κορυφαίοι γλύπτες του 20ου αιώνα τα αγάλματα δεν νιώθουν πλέον άνετα στις πλατείες. Ούτε όμως κι οι άνθρωποι αισθάνονται ότι έχει νόημα να κυκλοφορούν ανάμεσά τους. Χιλιάδες χρόνια πριν, οι θεοί και οι θεές δένονταν με αλυσίδες για να μη φύγουν από εκεί που τοποθετήθηκαν, αρκετά πιο πρόσφατα άλλοι άνθρωποι απευθύνονταν σε αγάλματα χωρίς να μοιάζει κάτι τέτοιο γελοίο. Σήμερα στον δημόσιο χώρο βλέπουμε φωτογραφίες και κάθε είδους εικόνες να μας απευθύνονται αλλά τα αγάλματα, φοβάμαι, δεν μπορούμε πλέον να τα ακούσουμε. Τα νοήματά τους έχουν συνδεθεί αμετάκλητα στο μυαλό μας με τα μουσεία, τα νεκροταφεία και τη σιωπή τους.

Ο Κώστας Ιωαννίδης είναι αναπληρωτής καθηγητής Θεωρίας και Κριτικής της Τέχνης στην ΑΣΚΤ.