Η Συλλογή Μπίρλε και η ναζιστική «σκιά»

Εχουν περάσει 65 χρόνια από τον θάνατό του Ελβετού Εμίλ Μπίρλε. Ενός ανθρώπου που οι περισσότεροι θυμούνται ως μεγαλέμπορο όπλων, ο οποίος κέρδισε πολλά χρήματα από τις συναλλαγές του με τους Ναζί. Εκείνος πιθανόν να ήθελε να μείνει στην Ιστορία ως ένας σπουδαίος συλλέκτης έργων τέχνης, καθώς επέλεγε δημιουργίες πρώτης γραμμής, ορισμένες εκ των οποίων μετά το πέρας του πολέμου όφειλε να επιστρέψει στους νόμιμους κατόχους τους καθώς τα είχαν λεηλατήσει οι Γερμανοί.

Παρ’ όλα αυτά, πολλά από τα ιμπρεσιονιστικά αριστουργήματα της συλλογής του – συνολικά 207 έργα – αναμένεται να λειτουργήσουν ως πόλος έλξης φιλοτέχνων διεθνώς καθώς εγκρίθηκε η δανειοδότηση των εν λόγω έργων από το Ιδρυμα Μπίρλε στο μουσείο τέχνης της Ζυρίχης για 20 χρόνια.

Το 2012 αποφασίστηκε η επέκταση του μουσείου, κόστους 220 εκατ. δολαρίων, το οποίο άνοιξε τις πόρτες του ξανά στο κοινό το Σαββατοκύριακο ως το μεγαλύτερο του είδους του στην Ελβετία. Το 2017 ανατέθηκε μια ιστορικής σημασίας μελέτη από το Πανεπιστήμιο της Ζυρίχης με στόχο να ερευνηθούν τα αμφιλεγόμενα σημεία και μια συνολική εικόνα σχετικά με τις κινήσεις του Μπίρλε ως συλλέκτη. Αυτή η μελέτη, ωστόσο, αποδείχθηκε ανούσια και συντάχθηκε μόνο και μόνο για να ρίξει στάχτη στα μάτια του κόσμου, σύμφωνα με τον ιστορικό Εριχ Κέλερ, ο οποίος συμμετείχε στη σύνταξή της. Υποστηρίζει πως η απόφαση για τη μεταφορά των έργων ήταν προειλημμένη ασχέτως του πορίσματος της έρευνας και κατήγγειλε δημόσια ότι μια συμβουλευτική επιτροπή παρενέβαινε για να «λειάνει» τα ευρήματα. Το νέο του βιβλίο «Το μολυσμένο μουσείο» (εκδ. Rotpunkt), είναι πιθανό να προκαλέσει περαιτέρω συζήτηση, καθώς ο Κέλερ διατείνεται ότι υπάρχουν ακόμη στη συλλογή Μπίρλε αμφιλεγόμενα έργα ως προς το ιδιοκτησιακό τους καθεστώς.

Ουσιαστικά δεν είναι μόνο η προέλευση των έργων της συλλογής που προβληματίζει, αλλά μια σειρά ευρύτερων θεμάτων που απασχολούν την Ελβετία και την Κεντρική κυρίως Ευρώπη γενικότερα, όπως: Θα πρέπει οι πίνακες που πούλησαν οι εβραίοι συλλέκτες μετά τη φυγή τους από την Ελβετία εξαιτίας του ναζιστικού καθεστώτος να θεωρηθούν ως λεηλατημένοι; Αν οι ιδιοκτήτες είχαν ελευθερία κινήσεων και δεν υποχρεώνονταν σε φυγή θα είχαν πωλήσει τα συγκεκριμένα έργα; Οι απαντήσεις δεν είναι εύκολο να δοθούν, αλλά αφορούν και ορισμένα έργα της συλλογής Μπίρλε όπως τοπία του Σεζάν και του Μονέ.