Οι εξελίξεις στη Λιβύη και η Ελλάδα

Οι εξελίξεις των τελευταίων μηνών στη Λιβύη είναι – σε γενικές γραμμές – θετικές. Με τη σύμφωνη γνώμη του κοινοβουλίου στο Τομπρούκ η χώρα απέκτησε τον Μάρτιο μια μεταβατική κυβέρνηση στην Τρίπολη με πρωθυπουργό τον επιχειρηματία Abdul Hamid Dbeibeh. Σκοπός της, η διατήρηση της εκεχειρίας και η προετοιμασία εθνικών εκλογών την 24η Δεκεμβρίου του τρέχοντος έτους. Η ελπίδα των διαμεσολαβητών των Ηνωμένων Εθνών είναι ότι ο δεύτερος εμφύλιος πόλεμος της Λιβύης που ξεκίνησε το 2014 οδεύει στη λήξη του.

Ωστόσο, πλήθος προβλημάτων παραμένουν, με κυριότερο τη συνεχιζόμενη παρουσία ξένων δυνάμεων από τη Ρωσία (της ιδιωτικής εταιρείας Wagner) και την Τουρκία (κυρίως 5.000 σύροι μισθοφόροι). Στην πραγματικότητα η μεταβατική κυβέρνηση στην Τρίπολη δεν διαθέτει στρατό, αλλά υποστηρίζεται από πολιτοφυλακές που ελέγχουν διαφορετικές γειτονιές της πρωτεύουσας και περιστασιακά συγκρούονται μεταξύ τους. Αλλά και ο Λιβυκός Εθνικός Στρατός του στρατάρχη Χαλίφα Χαφτάρ στα ανατολικά κάθε άλλο παρά αποτελεί ένα ενιαίο σύνολο. Πρόσφατα δυνάμεις του συγκρούστηκαν με τους προερχόμενους από το Τσαντ, και πρώην συμμάχους του, αντάρτες της οργάνωσης FRACT. Από μια πλευρά η Λιβύη, με το πλήθος των πολέμαρχων και των ιδιωτικών στρατών, μοιάζει με το Αφγανιστάν ή τη Σομαλία. Ωστόσο χαρακτηρίζεται από ένα παράδοξο: τόσο οι πολιτοφυλακές της Δύσης όσο κι εκείνες της Ανατολής πληρώνονται από την Κεντρική Τράπεζα της Λιβύης (αν και η μοιρασιά αποτελεί αντικείμενο έντονων διαφωνιών που ο ΟΗΕ προσπαθεί να επιλύσει με την ανάθεση σχετικής μελέτης στη βρετανική εταιρεία συμβούλων Deloitte).

Με βάση έναν νέο νόμο που του επιτρέπει να επανέλθει στα στρατιωτικά του καθήκοντα αν δεν εκλεγεί, ο Χαφτάρ ανακοίνωσε την υποψηφιότητά του για την προεδρία της χώρας. Ενας άλλος ισχυρός υποψήφιος είναι ο πρώην υπουργός Εσωτερικών Fathi Bashagha από τη Μισράτα (στα δυτικά). Ορισμένοι αναλυτές θεωρούν ότι πολλά θα κριθούν από την υποστήριξη που θα παράσχει σε έναν από τους υποψήφιους ο γιος του Καντάφι Σαΐφ αλ Ισλάμ (υπάρχουν κι εκτιμήσεις ότι μπορεί να ανακοινώσει και τη δική του υποψηφιότητα). Ωστόσο oρισμένοι παρατηρητές υποστηρίζουν ότι ο μεταβατικός πρωθυπουργός ετοιμάζεται επίσης να βάλει υποψηφιότητα. Μία από τις τελευταίες εξελίξεις είναι ότι το κοινοβούλιο στο Τομπρούκ τον κατηγόρησε για μια σπάταλη πολιτική επιδομάτων (λέγεται ότι δαπάνησε σε μερικούς μήνες 11 δισεκατομμύρια δολάρια) και, ύστερα από ψηφοφορία, ήρε την εμπιστοσύνη του στη μεταβατική κυβέρνηση.

Οι ξένες δυνάμεις φαίνεται ότι όχι μόνον έχουν αντιτιθέμενα συμφέροντα (Ρωσία και Τουρκία) αλλά και διαφορετικές προτεραιότητες. Ιταλία και Γαλλία δίνουν μεγάλη σημασία στα οικονομικά τους συμφέροντα: τα τελευταία χρόνια η ιταλική ENI αγόρασε το 50% της εκχώρησης της BP στον Κόλπο της Σύρτης και η γαλλική TOTAL απέκτησε σημαντικό ποσοστό της Waha Oil Company. Οι Αμερικανοί κυρίως ενδιαφέρονται αφενός να αποτρέψουν την επανεμφάνιση του ISIS (που ακόμη διαθέτει μαχητές στη Νότια Λιβύη) και αφετέρου να περιορίσουν την πιθανότητα η Ρωσία να αποκτήσει μια μόνιμη αεροναυτική βάση.

Η Ελλάδα φαίνεται ότι έκανε ορισμένες λανθασμένες επιλογές. Η άκομψη υποστήριξη του Χαφτάρ, η βιαστική απέλαση του λίβυου πρέσβη (ο οποίος είναι σήμερα πρόεδρος της χώρας) και οι κατά πάσα πιθανότητα άγονες επίσημες επαφές του Πρωθυπουργού και του υπουργού Εξωτερικών στην Τρίπολη και την Αθήνα δεν αύξησαν τις πιθανότητες κατάργησης του τουρκολιβυκού μνημονίου. Ισως η ελληνική διπλωματία θα πρέπει να στρέψει την προσοχή της σε άλλες πλευρές της σχέσης με τη Λιβύη. Ηταν προς τη σωστή κατεύθυνση η πρόσφατη (δεύτερη) επίσκεψη του υφυπουργού Εξωτερικών και αρμοδίου για την οικονομική διπλωματία κ. Κώστα Φραγκογιάννη στην Τρίπολη και τη Βεγγάζη. Ωστόσο στο Εθνικό Σχέδιο Εξωστρέφειας που παρουσιάστηκε πρόσφατα από τον Πρωθυπουργό, η Λιβύη δεν εμφανίζεται ως «χώρα στόχευσης» σε κανέναν από τους οκτώ στόχους της οικονομικής διπλωματίας. Θα βοηθούσε αν μαζί με τις επίσημες επισκέψεις η Ελλάδα σκεφτόταν τι θα κάνει όταν αποκατασταθεί η πολιτική σταθερότητα στη Λιβύη. Και θα ήταν χρήσιμο αν στο ενδιάμεσο διάστημα προσέφερε σ’ αυτή την τραυματισμένη χώρα και κάποια υποστήριξη: ο ΟΗΕ υπολογίζει ότι από τα 6,9 εκατομμύρια Λίβυους τα 1,3 εκατομμύρια χρειάζονται επειγόντως ανθρωπιστική βοήθεια.

Ο Αστέρης Χουλιάρας είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου