Η σημασία της ελληνογαλλικής συμφωνίας αμυντικής συνδρομής

Η ελληνογαλλική συμφωνία της 28ης Σεπτεμβρίου 2021 δικαίως χαρακτηρίστηκε ιστορική (γιατί αυξάνει την ισχύ της χώρας και κατά τούτο είναι game changer). Μπορεί να συνοψιστεί αφενός στην αμυντική συνεργασία στο πεδίο των εξοπλισμών (κατεξοχήν ανέλεγκτη κυβερνητική πράξη),που καθιστά πλέον αποτελεσματική έναντι της τουρκικής προκλητικότητας την άμυνα της χώρας, και αφετέρου στη ρήτρα της αμοιβαίας αμυντικής συνδρομής, το περίφημο πλέον άρθρο 2.

Η συμφωνία αυτή είναι προεχόντως πολιτική και δευτερευόντως νομική, αν και πολλά ζητήματα που συζητούνται δημόσια είναι λυμένα, όπως το θέμα της επικράτειας που δεν καλύπτει κυριαρχικά δικαιώματα ούτε θα ήταν δυνατόν να καλύπτει  ή το ζήτημα της ενεργοποίησής της και του αμυντικού της χαρακτήρα που προϋποθέτει νόμιμη άμυνα κατά το διεθνές δίκαιο (δηλαδή ένοπλη επίθεση) υπό τον έλεγχο νομιμότητας κάτω από το πρίσμα των αρχών της αναλογικότητας και της αναγκαιότητας, και δη κατά το μνημονευόμενο άρθρο 51 του Χάρτη ΗΕ. Επομένως κριτικές όπως αυτή του ότι θα έπρεπε να καλύπτει και τα κυριαρχικά δικαιώματα είναι άστοχες γιατί αφενός νομικά δεν απαντώνται στη διεθνή πράξη και αφετέρου παραγνωρίζουν την πολιτική δυναμική της Συμφωνίας αν π.χ. η χώρα ασκήσει αργότερα το δικαίωμα επέκτασης (κατόπιν διαβούλευσης με τη Γαλλία αναγκαία) και η Τουρκία ενεργοποιήσει επιθετικά το παράνομο casus belli (για το οποίο η ελληνική πλευρά καλό θα ήταν να το συμπεριλαμβάνει στις απαντήσεις ρητά έναντι της τουρκικής παράνομης επιθετικότητας). Η Συμφωνία εξασφαλίζει αποτελεσματικά την άμυνα της χώρας, την εγγύηση των συνόρων μας, αλλά – να είμαστε σαφείς – δεν περιλαμβάνει μια εν δυνάμει διεκδικητική λογική των κατά το διεθνές δίκαιο δικαιωμάτων της πατρίδας μας. Νομικά τελεί υπό την προϋπόθεση της αμοιβαιότητας, αν και είναι πολύ πιο πιθανό να χρειαστεί η Ελλάδα τη συνδρομή της Γαλλίας από ό,τι το αντίθετο.

Κατ’ αρχάς σε διμερές επίπεδο είναι σαφές ότι η Ελλάδα αποκτά σε διεθνή δημόσια θέαση έναν ισχυρό σύμμαχο στρατιωτικά (είναι πυρηνική δύναμη η Γαλλία και η ισχυρότερη στρατιωτικά χώρα της ΕΕ) και πολιτικά σε μια περιοχή στην οποία οι ΗΠΑ δείχνουν να την έχουν περάσει σε δεύτερο βαθμό ενδιαφέροντος. Είναι μια συμφωνία ανοικτή με την έννοια ότι και άλλες χώρες, ιδίως η Κύπρος αλλά και η Αίγυπτος και αργότερα και άλλα κράτη φίλα προσκείμενα στο Διεθνές Δίκαιο, την ειρήνη και την περιφερειακή σταθερότητα, μπορούν να την καταστήσουν πολυμερή. Ιδίως ως προς την Κύπρο είναι προοπτικά πολύ σημαντική για να αντιμετωπιστούν τυχόν νέες εντάσεις και παράνομες απειλές και να υλοποιηθεί το ενιαίο αμυντικό δόγμα του Ανδρέα Παπανδρέου. Η συμφωνία αυτή θα βοηθήσει να αντιληφθεί η Τουρκία ότι δεν θα μπορεί να επιβάλλει επεκτατικά νεοπαγή σχέδια (Γαλάζια πατρίδα) στο πεδίο και θα πρέπει οι διαφορές να επιλυθούν στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης κατά το διεθνές δίκαιο και τις διεθνείς συνθήκες, κάτι που προφανώς δεν επιθυμεί, γιατί το διεθνές δίκαιο είναι ένα πεδίο που δεν της επιτρέπει την ευόδωση των σχεδίων της, η δε επίκλησή του είναι προσχηματική και αποτελεί επίφαση νομιμότητας. Με τη Συμφωνία όμως γίνεται ρεαλιστικά για την Τουρκία το μόνο πεδίο. Στο πνεύμα αυτό θα πρέπει να εναρμονιστεί και η επερχόμενη ανανέωση της Συμφωνίας με ΗΠΑ. Πρέπει να δρα συμπληρωματικά προς την ελληνογαλλική. Η συγκυρία προσφέρεται εξαιρετικά.

Στη συνέχεια η ευρωπαϊκή οραματική προοπτική διάστασή της είναι επίσης σημαντική και δεν τονίζεται αρκετά παρά τη σχετική επισήμανση του Πρωθυπουργού και του γάλλου προέδρου. Προοπτικά στήνεται ένα εν δυνάμει ευρωπαϊκό ΝΑΤΟ, δηλαδή χωρίς να θίγεται το ΝΑΤΟ προστίθεται ένα ευρωπαϊκό ανεξάρτητο αμυντικό οικοδόμημα. Αυτό είναι αναγκαίο ώστε ο οικονομικός παγκόσμιος γίγαντας που είναι η Ευρώπη να είναι υπολογίσιμος διεθνώς και κυρίως περιφερειακά (Μεσόγειος και Αφρική) που είναι ο ζωτικός της χώρος και των κρατών-μελών της (ανταποκρίνεται ιδίως στη γαλλική αντίληψη της Μεσογείου πολιτικά, στρατιωτικά και ενεργειακά). Η ευρωπαϊκή άμυνα είναι απαραίτητη για το πολιτικό μέλλον της Ευρώπης και σημαντική για τη χώρα μας.

Η επίσης οραματική περιφερειακή μεσογειακή διάστασή της είναι πολύ σημαντική. Η ΝΑ Μεσόγειος έχει ανοικτά θέματα θαλασσίων ζωνών που θα πρέπει να λυθούν ειρηνικά με βάση το διεθνές δίκαιο και το δίκαιο της θάλασσας, και θα περιορίσει αυθαίρετα δόγματα όπως αυτό της τουρκικής γαλάζιας πατρίδας που παραγνωρίζει νόμιμα δικαιώματα άλλων μεσογειακών κρατών. Και που συνδέονται με το ότι η περιοχή έχει έντονο ενεργειακό ενδιαφέρον με πολλαπλά συμφέροντα. Το ενδιαφέρον και η παρουσία της Γαλλίας, χώρας ιστορικής συμμάχου, που σέβεται το διεθνές δίκαιο, θα προαγάγει την πολυμερή μεσογειακή συνεργασία για ασφάλεια, ειρήνη και σταθερότητα. Εν δυνάμει πάντα. Γιατί όπως ήδη τονίστηκε, είναι πολιτική συμφωνία-σταθμός με βάθος και δυναμική, και εδώ προσοχή, γιατί σε μια δημοκρατία είναι πιθανό να τη διαχειριστούν και άλλες πολιτικές δυνάμεις εκτός της νυν κυβερνητικής πλειοψηφίας (όπως έγινε με τη Συμφωνία των Πρεσπών).

Ο Χάρης Π. Παμπούκης είναι καθηγητής Νομικής Σχολής Αθηνών, διευθυντής Ινστιτούτου Διεθνούς και Αλλοδαπού Δικαίου, τέως υπουργός Επικρατείας