Η «κρυφή γοητεία» της αντιπαροχής

Δεν γνωρίζω αν συμβαίνει σε πολλούς, πάντως ανήκω στη μερίδα εκείνων που από πολύ νωρίς στη ζωή τους άρχισαν να διατηρούν σοβαρότατες επιφυλάξεις για την πόλη στην οποία ζουν, στην περίπτωσή μου η Αθήνα. Γεννήθηκα στην Αθήνα (Κυψέλη), μεγάλωσα στην Αθήνα (Καλλιθέα) και ζω στην Αθήνα (στο ίδιο σπίτι της Καλλιθέας – μονοκατοικία – και τα τελευταία χρόνια και στο Κουκάκι – πολυκατοικία).

Η πόλη στην οποία ζω άρχισε να με κουράζει μα και να με εκνευρίζει στα μετεφηβικά μου χρόνια, στη δεκαετία του 1980, όταν είχα πλέον αρχίσει να κινούμαι πέρα από την περιοχή του σπιτιού μου. Τότε άρχισα να συγκρίνω την καθημερινή ζωή στους δρόμους της Αθήνας με εκείνη που για κάποιους λόγους υπήρξα αρκετά τυχερός να γνωρίσω από νωρίς στο εξωτερικό: Νέα Υόρκη, Παρίσι, Βαρκελώνη, Λονδίνο.

Επί καθημερινής βάσης ζούσα στο πετσί μου τη χωροταξική αναρχία, την ακαθαρσία και την παντός τύπου δυσλειτουργία, την ώρα που στο εξωτερικό (ως τουρίστας φυσικά) απολάμβανα την τάξη, την καθαριότητα, τη διατήρηση των κανόνων, τη λειτουργικότητα.

Σήμερα εξακολουθώ να τρέφω αρνητικά συναισθήματα για την Αθήνα, όμως τελικά, όπως πολύ καλά γνωρίζουμε, στο πέρασμα του χρόνου οι παγιωμένες γνώμες και απόψεις μπορούν κάλλιστα, αν όχι να αλλάξουν, πάντως να ιδωθούν μέσα από ένα διαφορετικό πρίσμα. Είναι και λίγο φυσικό γιατί αλλάζεις κι εσύ ο ίδιος μεγαλώνοντας.

Ο κινηματογράφος έχει παίξει ρόλο σε αυτό. Εχω δει αρκετά ντοκιμαντέρ για την Αθήνα, από την «Αθήνα, επιστροφή στην Ακρόπολη» του Θόδωρου Αγγελόπουλου μέχρι τις μικρού μήκους «Ομόνοια» του Χάρη Παπαδόπουλου και «Αθήναι» της Εύας Στεφανή, ταινίες που με διαφορετικό τρόπο η κάθε μία μιλούσαν για την πόλη μου με δραματουργικό χρόνο την ίδια την εποχή που γυρίστηκαν. Ωραίες ταινίες, με άποψη, κάποιες υψηλών αισθητικών κριτηρίων. Και οφείλω να ομολογήσω ότι μέσα από την κάμερα των σκηνοθετών ένιωσα μέσα μου να διαμορφώνεται ένα διαφορετικό συναίσθημα απέναντι στην πόλη μου.

Για λίγο, έστω, διότι μετά ήρθε ξανά η καθημερινότητα εγκλωβίζοντάς με στα γνωστά αδιέξοδα.

Προσφάτως, στο Διεθνές Φεστιβάλ της Αθήνας Νύχτες Πρεμιέρας (ολοκληρώθηκε για 27η φορά στην ιστορία του πριν από λίγες μέρες) ένιωσα παρόμοια συναισθήματα τρυφερότητας απέναντι στη διόλου «φιλική» πόλη μου παρακολουθώντας την ταινία τεκμηρίωσης δυο αγνώστων μου μέχρι πρότινος σκηνοθετών, του Τάσου Λάγγη και του Γιάννη Φαϊτανίδη.

Τίτλος του ντοκιμαντέρ «Χτίστες, νοικοκυρές και η οικοδόμηση της σύγχρονης Αθήνας» – είναι μάλιστα βασισμένο σε βιβλίο (σπάνιο για ντοκιμαντέρ), τη μελέτη με τον ίδιο τίτλο της Ιωάννας Θεοχαροπούλου, ιστορικού αρχιτεκτονικής και καθηγήτριας στο Πανεπιστήμιο του Κορνέλ, η οποία και μιλά στην ταινία.

Παλιοί οικοδόμοι και εργολάβοι, απλές νοικοκυρές αλλά και διακεκριμένοι επιστήμονες, όπως ο Παναγιώτης Τουρνικιώτης (υπεύθυνος της ομάδας «Η αντιπαροχή και οι αρχιτέκτονές (της)»), η νεαρή αρχιτεκτόνισσα και συγγραφέας της έρευνας «Αυτοστέγαση τώρα» Κωνσταντίνα Κάλφα αλλά και ο θρυλικός ιστορικός της Αρχιτεκτονικής και συγγραφέας Κένεθ Φράμπτον (που πριν από 60 περίπου χρόνια έκανε τον Περίπατο του Πικιώνη και λάτρεψε την Αθήνα) μιλούν για το πώς πέρασε στην ελληνική κοινωνία το σύστημα της αντιπαροχής και της πολυκατοικίας διαμορφώνοντας διά παντός την εικόνα της.

Η αντιπαροχή που οδήγησε στην αυτοκρατορία της πολυκατοικίας ήταν «ένα σύστημα χρηματοδότησης της στέγασης από κάτω προς τα πάνω χωρίς να απαιτείται σε αρχικό στάδιο καμία χρηματική συναλλαγή». Προέκυψε αυθόρμητα λόγω της μεταπολεμικής κρίσης στέγασης στην Αθήνα και αναπτύχθηκε σχεδόν ανεξάρτητα από το πιστωτικό σύστημα ως το 1967. Τύποις εμφανίζεται για πρώτη φορά το 1952 σε αγγελία εφημερίδας (ενώ ήδη υπήρχε στο «μιλητό») και αργότερα, στη δεκαετία του 1960, γίνεται το απόλυτο πολεοδομικό καθεστώς. Σε αυτόν τον «έξυπνο αλλά και υπόγεια πονηρό τρόπο μετασχηματισμού μιας γερασμένης υποδομής σε μια σύγχρονη πόλη» οφείλει η Αθήνα το σημερινό – άσχημο, όμορφο δεν έχει σημασία – πρόσωπό της.

Αναμειγνύοντας με απλότητα επιστήμη και καθημερινό λόγο, αυτό το ντοκιμαντέρ μέσα σε 87′, χωρίς να λέει πράγματα άγνωστα – τουλάχιστον για ανθρώπους της δικής μου γενιάς, πόσω μάλλον για παλαιότερους – σε βοηθά να αντιληφθείς για ποιον λόγο η «καψερή» Αθήνα, αυτή η παρεξηγημένη τελικά πόλη, απέκτησε την εικόνα που ξέρουμε σήμερα. Ακούγοντας και βλέποντας τους «Χτίστες» εμπεδώνεις καλύτερα αυτά που ήδη ξέρεις. Η εμπέδωση μπορεί να οδηγήσει στην κατανόηση και ορισμένες φορές, με τη σειρά της, η κατανόηση μπορεί να οδηγήσει ακόμα και στην αγάπη.