«Η επικοινωνία χωρίς κλισέ είναι αδύνατη»

Δίδαξε Φιλοσοφία και Αισθητική των Μέσων στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, στο Τμήμα Επικοινωνίας, Μέσων και Πολιτισμού και διδάσκει στην ΑΣΚΤ στο Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών «Ψηφιακές Μορφές Τέχνης». Είναι διευθυντής της επιστημονικής σειράς «Φιλοσοφία και αισθητική των Μέσων» στις εκδόσεις Σμίλη, όπου σύντομα θα εκδοθεί το βιβλίο του Samuel Weber, «Επιστροφή στον Φρόυντ – Η λακανική μετα-τόπιση της ψυχανάλυσης». Επίσης είναι μέλος της συντακτικής επιτροπής του περιοδικού «αληthεια». Καθώς λατρεύει το καλό φαγητό, τη θάλασσα, τις βόλτες και τα ταξίδια, μία σειρά από τυχαία συμβάντα οδήγησαν στη συνάντησή μας στα «Αστέρια», εξέδρα συνάθροισης κολυμβητών στη Σύρο. Ο Διονύσης Καββαθάς έπραττε αυτά για τα οποία μία μέρα μετά στο καφέ της Πλατείας Δημαρχείου στην Ερμούπολη έγιναν ένας μεγάλος κύκλος συζήτησης για τις τεχνικές της επικοινωνίας και την ποιητικότητα της γλώσσας.

Τι διαβάσατε στις διακοπές σας;

Εναν μείζονα Αμερικανό, τον Χέρμαν Μέλβιλ, που κάνει ελάσσονα λογοτεχνία, μια άκρως στοχαστική λογοτεχνία όσον αφορά τις δυνάμεις και τις δυνατότητες της ανθρώπινης φύσης. Η γραφή του Μέλβιλ σε κρατά σε διαρκή ένταση, δεν προσφέρεται για εύκολες ταυτίσεις και λύσεις. Διάβασα μεταξύ πολλών ιστοριών ξανά το «Μπίλι Μπαντ». Μου θύμισε τη «Γενεαλογία Ηθικής» του Νίτσε, τη σύγκρουση μεταξύ της ηθικής των κυρίων και των δούλων. Ο δούλος κατά τον Νίτσε είναι εκείνος που κυριαρχείται από τη μνησικακία και τον φθόνο για το Είναι του άλλου, τον οποίο προσπαθεί να εξουδετερώσει μειώνοντας το μεγαλείο του. Ο Μπίλι Μπαντ χαρακτηρίζεται από την αθωότητα, την ομορφιά και την κατάφαση της ζωής. Η στάση του προσιδιάζει στην ηθική του κυρίου, εκείνου που ενεργεί κυρίως μέσα από την αυτοκυριαρχία, τη γενναιοδωρία και την αυτοδιάθεση και όχι τόσο από την αρνητικότητα, ένα πρόσωπο που βρίσκεται κοντά στην ηθική που ενσαρκώνει ο «Ηλίθιος» του Ντοστογιέφσκι. Ο Κλάγκαρτ, από την άλλη, εκπροσωπεί την ηθική των δούλου αφού διακατέχεται από την τρέλα της μνησικακίας και της εκδικητικότητας απέναντι στην χαρούμενη και ανοιχτή φύση του Μπίλι Μπαντ. Πρόκειται για μια κατάσταση που βιώνουμε καθημερινά.

Ποια είναι η ιδανική ερώτηση για μία συζήτηση;

Από φιλοσοφική άποψη το να θέτουμε ερωτήματα που δεν εμπεριέχουν ήδη την απάντηση είναι κάτι σπάνιο. Το ερωτάν, διατείνονταν ο Χάιντεγκερ, είναι η ευσέβεια του στοχασμού. Αλλά και το να παραμείνουμε μέσα στο ερώτημα δείχνει το μεγαλείο της σκέψης. Μια πραγματική ερώτηση κλονίζει τα θεμέλια της ύπαρξής μας. «Ποιος μιλάει;», όταν μιλάμε, είναι λ.χ. ένα τέτοιο ερώτημα στο οποίο οφείλει να ενδιατρίψει τόσο η τέχνη όσο και η σκέψη. Το να ρωτάμε ποιος είναι ο σκοπός της ζωής είναι ερώτημα διαφορετικής φύσης από το να ρωτάμε ποιος είναι ο σκοπός του «σκοπού», που σαφώς είναι ένα στοχαστικό ερώτημα. Αν θέσουμε έναν σκοπό στη συζήτησή μας τότε θα το κάνουμε για να μην περιπλανηθούμε ασκόπως, αφού ο ορθός λόγος απαιτεί να έχουμε ένα αποτέλεσμα, μια λύση, έναν προσανατολισμό, όπως θα έλεγε ο Καντ.

Η προφορική γλώσσα εξακολουθεί να έχει την αναμενόμενη δυναμική αφού πλέον, και λόγω Covid, η φυσική συνεύρεση συνομιλητών σπανίζει;

Το θέμα δεν είναι η αντίθεση φυσικού και τεχνητού αλλά τι είναι μία συζήτηση. Πότε λαμβάνει χώρα μία πραγματική συζήτηση; Υπάρχουν πολλές μορφές συζητήσεων. Οι τελείως τυποποιημένες που ανταλλάσσει κανείς με κάποιον άλλον, π.χ. η καθημερινή μας φλυαρία. Υπάρχουν όμως και συζητήσεις όπου διακυβεύονται συναισθήματα, εντάσεις, συγκρούσεις αλλά και η εκλεπτυσμένη γλωσσική τους εκφορά. Σημαντικοί φιλόσοφοι διατείνονται ότι η ίδια η γλώσσα είναι μία συζήτηση, ένας ποιητικός διάλογος μέσα στη γλώσσα αλλά και με τη γλώσσα του άλλου. Σήμερα, στην ψηφιακή εποχή μιλάμε κυρίως για «επικοινωνία». Ωστόσο, η γλώσσα της επικοινωνίας, ήτοι η «πληροφορία», είναι υποταγμένη σε μηχανισμούς που πριμοδοτούν την ταχύτητα, τη μονοσημαντότητα, τη συντομία και την ακώλυτη κατανοησιμότητα. Πρόκειται για μια καταναλωτική οικονομία της γλώσσας τελείως διαφορετική από την ποιητική της λειτουργία.

Μία συζήτηση μπορεί να παράξει συμβάντα ή απλώς επαναλαμβάνει κλισέ;

Βεβαίως μπορεί να δημιουργήσει συμβάντα, όμως αυτό δεν μπορεί να προγραμματιστεί πολιτισμικά. Η απόλυτη αποφυγή των κλισέ είναι αδύνατη. Κανείς δεν μπορεί να συζητήσει, να επικοινωνήσει χωρίς στερεότυπα ή κάποιες συμβάσεις, ακόμη και όταν κάνει τέχνη. Είναι εγγεγραμμένα μέσα στη γλώσσα αλλά και στα άλλα μέσα υπό μορφή τεχνικών ρυθμίσεων. Το θέμα είναι να μην κυριαρχούν ως απόλυτες αλήθειες.

Αυτό δεν χαρακτηρίζει έναν ελεύθερο διάλογο;

Οσον αφορά την ελευθερία της έκφρασης ή τους «ελεύθερους συνειρμούς» ας διατηρούμε κάποιες επιφυλάξεις. Η γλώσσα δεν είναι «έκφραση» υποκειμενικών απόψεων για μια πραγματικότητα ανεξάρτητη της γλώσσας. Η διαλογική γλώσσα παράγει και συγκροτεί τα πράγματα για τα οποία μιλάμε και μαζί με αυτά και την υποκειμενικότητά μας. Ισως η γλώσσα να είναι, στην καλύτερη περίπτωση, ένας ποιητικός μονόλογος. Φιλόσοφοι, λογοτέχνες και ψυχαναλυτές ισχυρίζονται ότι η γλώσσα μιλάει, όχι κάποιο ελεύθερο «εγώ».

Παράγεται σήμερα διάλογος με αντιπαραθέσεις και επιχειρήματα;

Δεν είναι ότι δεν γίνονται πολιτικές ή ηθικολογικές συγκρούσεις στα Μέσα. Το πρόβλημα είναι αλλού. Τα Μέσα δεν αποφεύγουν τη σύγκρουση και τη διαφορά, αρκεί να έχει καθοριστεί η ατζέντα, το πλαίσιο συζήτησης. Τελικά η σύγκρουση είναι σύγκρουση για την ατζέντα. Κυρίαρχος είναι αυτός που καθορίζει το πλαίσιο του διαλόγου. Αν θέλουμε να μιλάμε για «ελευθερία» σε μία συζήτηση τότε αυτό έχει να κάνει με τη δυνατότητα επαναπλαισίωσής της. Μια συζήτηση ή συνάντηση είναι παθολογική όταν στερείται της δυνατότητας να εισαγάγει κανόνες που επιτρέπουν την αλλαγή των κανόνων. Στη τέχνη κάτι τέτοιο είναι πιο πιθανό να συμβεί.

Κατά τη γνώμη σας σήμερα ποιες είναι οι θεματικές του επείγοντος για μία ατζέντα που θα δώσει συμβάντα;

Τα συμβάντα δεν παράγονται από την ελεύθερη βούληση του υποκειμένου. Δεν σηκώνομαι το πρωί και αποφασίζω ότι θα έχω μία μέρα γεμάτη συμβάντα, δεν εξαρτάται μόνον από εμένα. Εξαρτάται από τις συναντήσεις που θα έχω. Τα Μέσα κάνουν συνεχώς λόγο για την «επικαιρότητα» την οποία υποτίθεται ότι προβάλλουν χωρίς παρεμβάσεις και επιλογές. Αν κανείς ωστόσο επιθυμεί να σκεφτεί θεματικές που εγκυμονούν συμβάντα θα πρέπει ίσως να στραφεί ενάντια στις θεματικές της εποχής του, να θίξει θέματα «ανεπίκαιρα», ας θυμηθούμε τον Νίτσε, για να φωτίσει έτσι καλύτερα την καθημερινή μας τεχνοεπικαιρότητα.

Ωστόσο, όλοι μας φτιάχνουμε την ημέρα μας με την πρόθεση να είναι ξεχωριστή.

Αυτή η επιθυμία προσκρούει στην επιθυμία του άλλου. Για να γίνει εφικτή μία συνάντηση ή συζήτηση πρέπει να υπάρχει μια σχετική ανοιχτότητα για παν ενδεχόμενο και από τις δύο πλευρές. Δεν καθορίζεται από το πρόγραμμα που θα κάνει κάποιος μόνος του στο σπίτι για να το εφαρμόσει κατόπιν κατά την έξοδό του.

Πώς μπορεί κανείς να θεωρεί ότι η δική του αλήθεια είναι και η αλήθεια του κόσμου; Από τον Τραμπ έως τους αντιεμβολιαστές;

Ζούμε σε μια εποχή εξουδετέρωσης του πολιτικού ως κοινωνικού δεσμού, κυρίως μέσω της ολοκληρωτικής μιντιακής απελευθέρωσης των μικροναρκισσισμών. Ο καθένας απολαμβάνει το Είναι του, ζει αυτιστικά μέσα στην απόλαυσή του. Το γεγονός αυτό μεταφράστηκε ψυχαναλυτικά ως απουσία του μεγάλου Αλλου, του πάλαι ποτέ εγγυητή και ρυθμιστή των απολαύσεών μας. Η έκλειψη αυτή ωστόσο είναι ταυτόχρονα θετική και αρνητική. Συμβαίνει δε σε μία εποχή που υποτίθεται ότι είναι ανοιχτή στη διαφορετικότητα του άλλου. Μια πιο προσεκτική ματιά όμως στην τεχνοεπικαιρότητά μας μπορεί να δείξει ότι οι περισσότεροι ένθερμοι προπαγανδιστές της διαφορετικότητας, πέραν του ότι αυξάνουν κατακόρυφα τον πληθωρισμό αυτής της έννοιας, στην πραγματικότητα μισούν τη διαφορά όταν τη συναντούν μπροστά τους. Αυτές είναι οι παράπλευρες απώλειες της μεγάλης απελευθέρωσης της ατομικής «ελεύθερης» έκφρασης. Ο Νίτσε έλεγε ότι ο θάνατος του θεού (μεγάλου Αλλου) είναι ένα συμβάν οι συνέπειες του οποίου δεν έχουν ακόμη εκδηλωθεί. Μερικούς θα τους οδηγήσει στον μηδενισμό της ατομικής απόλαυσης ενώ άλλους στην επινόηση μη κανονιστικών μορφών ζωής.

Στα πανεπιστήμια αυτή τη στιγμή προσπαθούν να προωθήσουν τον ψηφιακό γραμματισμό. Θα μπορούσε να είναι και η εξήγηση της υποτίμησης ή και της σταδιακής κατάργησης των ανθρωπιστικών σπουδών;

Το ψηφιακό παράδειγμα δεν είναι το τέλος της ιστορίας, αλλά το κυρίαρχο τεχνοεπιστημονικό παράδειγμα της εποχής μας. Ως κυρίαρχο κατανοεί το παράδειγμα των ανθρωπιστικών επιστημών ως μη επιδεκτικό στην τυποποίηση και την αλγοριθμοποίηση των πάντων. Αυτό που ενοχλεί είναι ότι οι ανθρωπιστικές επιστήμες έχοντας ως μέσον τη φυσική μας γλώσσα και τις αμφισημίες της, παραείναι ανοιχτές στο διφορούμενο και το ενδεχομενικό. Από την άλλη, οι αξιωματικές ψηφιακές τεχνοεπιστήμες, ταγμένες κυρίως στο πλευρό της αγοράς με σκοπό να ελέγξουν την ενδεχομενική συμπεριφορά των καταναλωτών, έχουν ως μέσον τον ψηφιακό κώδικα που ανταποκρίνεται καλύτερα στις «ανάγκες» της εποχής μας, δηλαδή στην ταχύτερη, ασφαλή μετάδοση και επεξεργασία δεδομένων. Ο πόλεμος που γίνεται τώρα στις ανθρωπιστικές επιστήμες έχει να κάνει με το ότι το κυρίαρχο μέσο παραγωγής πλούτου (και στρατιωτικής κυριαρχίας) είναι πλέον η τεχνητή νοημοσύνη και άρα η τεχνική γλώσσα των αλγορίθμων. Οι ανθρωπιστικές επιστήμες, ας το πούμε ειρωνικά, είναι «σπάταλες» και παράγουν ενοχλητικό επικοινωνιακό θόρυβο. Θα επιβιώσουν ίσως ως το καταραμένο απόθεμα του ψηφιακού παραδείγματος, όπως κάποτε επιβίωσε η αρχαία ελληνική επική και λυρική ποίηση στη διαλεκτική του Πλάτωνα υπό τη νέα μορφή του πλατωνικού μυθιστορηματικού διαλόγου.