Η άγνωστη όπερα για τον Μάρκο Μπότσαρη

Ενα μελόδραμα σε τρεις πράξεις υπό τον τίτλο «Μάρκος Μπότσαρης», το οποίο εντοπίστηκε σε ιδιωτικά αρχεία, έφερε πρόσφατα στο φως η μουσικολογική έρευνα. Την εν λόγω όπερα – ένα από τα παλαιότερα ελληνικά λυρικά έργα εμπνευσμένο από την Ελληνική Επανάσταση – συνέθεσε ο Νικόλαος Μεταξάς-Τζανής το 1854 και θεωρείτο χαμένη. Το έργο μελετήθηκε και αποκαταστάθηκε μουσικολογικά από το Εργαστήριο Μελέτης της Ελληνικής Μουσικής του Τμήματος Μουσικών Σπουδών της Φιλοσοφικής Σχολής του ΕΚΠΑ και παρουσιάζεται στις 7 και 8 Οκτωβρίου στο Βεάκειο Θέατρο Πειραιά. Ο Νίκος Μαλλιάρας, ο οποίος έχει αναλάβει τη μουσική διεύθυνση, δίνει 10 λόγους που καθιστούν την όπερα αυτή σημαντική.

1       Ο Νικόλαος Μεταξάς-Τζανής ήταν ένας από τους συνθέτες της πρώτης γενιάς μετά την Επανάσταση του 1821. Αρκετοί συγγενείς του και μέλη της οικογενείας του υπήρξαν στελέχη της Φιλικής Εταιρείας και αγωνιστές. Σπούδασε στη Νάπολη της Ιταλίας και επέστρεψε στην πατρίδα του, την Κεφαλλονιά, για να προσφέρει τις μουσικές του γνώσεις στους νέους. Ακολούθησε, δηλαδή, το παράδειγμα του Κερκυραίου Νικόλαου Χαλικιόπουλου-Μάντζαρου, γενάρχη της Νεοελληνικής Εντεχνης Μουσικής.

2       Ο Μεταξάς εργάστηκε ως καθηγητής στη Φιλαρμονική της Κεφαλλονιάς και ως αρχιμουσικός σε παραστάσεις όπερας που γίνονταν στην πατρίδα του κατά τον 19ο αιώνα. Επίσης, δημιούργησε χορωδία από νέους του νησιού.

3       Ανέπτυξε πολιτική δράση με το Κίνημα των Ριζοσπαστών που δημιουργήθηκε κατά τη διάρκεια της Αγγλικής Κατοχής και αγωνιζόταν για την Ενωση των Επτανήσων με την Ελλάδα. Για τους λόγους αυτούς καταδιώχτηκε από τις αγγλικές αρχές.

4       Είναι το πρώτο ολοκληρωμένο ελληνικό μελόδραμα που γράφτηκε πάνω σε θεματολογία από την Ελληνική Επανάσταση, και μάλιστα για μία από τις ευγενέστερες μορφές της, τον σουλιώτη οπλαρχηγό Μάρκο Μπότσαρη. Το αμέσως προηγούμενο μελόδραμα, εκείνο που γράφτηκε από τον Ζακύνθιο Φραγκίσκο Δομενεγίνη, δεν ολοκληρώθηκε ποτέ. Από αυτό παρουσιάστηκε μόνο μια σκηνή, το 1849, στη Ζάκυνθο. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Δομενεγίνης ανήκε επίσης στο Κίνημα των Ριζοσπαστών.

5       Ο Μεταξάς αποφάσισε να καταπιαστεί με τη σύνθεση ενός μελοδράματος για τον Μάρκο Μπότσαρη αμέσως μετά τον Δομενεγίνη, χρησιμοποίησε μάλιστα το ίδιο ποιητικό κείμενο (λιμπρέτο) που είχε χρησιμοποιήσει και ο Δομενεγίνης: το λιμπρέτο του Ζακύνθιου Γεωργίου Λαγουιδάρα στην ιταλική γλώσσα.

6       Η πρακτική συνθετών από την Επτάνησο να γράψουν μελοδράματα με ήρωες της Ελληνικής Επανάστασης ακολούθησε το πρότυπο ιταλών συνθετών της περιόδου 1830-1850. Οι ιταλοί αυτοί συνθέτες έγραφαν όπερες με ήρωες έλληνες αγωνιστές ως ένα είδος αλληγορίας, για να παρακάμψουν την αυστριακή λογοκρισία και να διατρανώσουν τον πόθο τους για τη δική τους απελευθέρωση και εθνική αποκατάσταση. Αυτό δείχνει την τεράστια απήχηση που είχε ο Αγώνας των Ελλήνων ως ένα παγκοσμίων διαστάσεων ιστορικό γεγονός.

7       Ο Μεταξάς συνέθεσε το μελόδραμα «Μάρκος Μπότσαρης» για τις εκδηλώσεις των εορτασμών για την Ελληνική Επανάσταση το 1854. Το γεγονός ότι ο Μεταξάς αποφασίζει να γράψει αυτό το έργο την κρίσιμη περίοδο κατά την οποία πολλοί συνοδοιπόροι του, Ριζοσπάστες, Ζακύνθιοι και Κεφαλλήνες, αντιμετωπίζουν την εξορία και άλλα βασανιστήρια υποδηλώνει μια συνειδητή προσπάθεια για την ολοκλήρωση ενός εμβληματικού έργου αφιερωμένου στην κορυφαία προσωπικότητα του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα και την επίτευξη ενός πρώτου στόχου στον αντίστοιχο αγώνα των Ριζοσπαστών.

8       Φαίνεται ότι ο συνθέτης ολοκλήρωσε τη σύνθεση του εκτενούς μελοδράματος των τριών πράξεων, αλλά το έργο δεν παρουσιάστηκε τελικά στους εορτασμούς. Ενα αίτιο ήταν η έκρηξη του Κριμαϊκού Πολέμου, που δημιούργησε πρόβλημα τροφοδοσίας σιτηρών από τη Ρωσία στα Ιόνια Νησιά και προκάλεσε μεγάλη πείνα, αλλά και η έκρηξη της Επανάστασης στην Ηπειρο, προς την οποία έφυγαν για να συνδράμουν πολλοί νέοι της Κεφαλλονιάς. Ετσι, το πρώτο αυτό ολοκληρωμένο ελληνικό πατριωτικό έργο δεν ευτύχησε να εκτελεστεί ποτέ.

9       Η ύπαρξη της όπερας του Νικολάου Μεταξά-Τζανή ήταν γνωστή στην ιστορική βιβλιογραφία, αλλά μέχρι προ 2-3 ετών εθεωρείτο χαμένη. Ευτυχώς, η σύγχρονη έρευνα του μουσικολόγου Αθανασίου Τρικούπη ανακάλυψε το μεγαλύτερο μέρος του έργου και το έθεσε στη διάθεση της ζωντανής μουσικής πράξης. Η παρτιτούρα του έργου καταγράφηκε, μελετήθηκε και αποκαταστάθηκε από τους συνεργάτες του Εργαστηρίου Μελέτης της Νεοελληνικής Μουσικής του Τμήματος Μουσικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών, ώστε σήμερα να είναι διαθέσιμο για την καλλιτεχνική του απόδοση.

10       Νεότερα έργα για τον Μάρκο Μπότσαρη έγραψαν ο Ιωσήφ Λιβεράλης και κυρίως ο Παύλος Καρρέρ, ένας από τους σημαντικότερους έλληνες συνθέτες όπερας του 19ου αιώνα. Το έργο του Καρρέρ είχε τεράστια επιτυχία και παιζόταν πολύ συχνά από κρατικούς και ιδιωτικούς θιάσους για περισσότερα από 100 χρόνια. Τώρα είναι η στιγμή το έργο του Μεταξά Τζανή να πάρει τη θέση που του αξίζει στο ελληνικό μελοδραματικό ρεπερτόριο.