Το φάσμα της Ακροδεξιάς {LF}και το «οχυρό» {LF}της Σταυρούπολης

Κατά τη μεταπολεμική περίοδο το φαινόμενο του βίαιου δεξιού εξτρεμισμού θεωρήθηκε ένα φαινόμενο σε υποχώρηση και ως εκ τούτου λιγότερο απειλητικό, συγκρινόμενο με άλλες ιδεολογικές αποτυπώσεις πολιτικής βίας. Ωστόσο, η ακροδεξιά βία βρίσκεται σε άνοδο διεθνώς. Η εξτρεμιστική εκδοχή της Ακρας Δεξιάς αποτελεί μια παγκόσμια απειλή που τις προηγούμενες δύο δεκαετίες ενισχύθηκε σημαντικά. Το φάσμα του δεξιού εξτρεμισμού παραμένει, παρ’ όλα αυτά, κατακερματισμένο, καλλιεργώντας έτσι μια ψευδαίσθηση περιθωριακότητας.

Στην Ελλάδα, το φαινόμενο της ακροδεξιάς βίας υποβαθμίστηκε επί σειρά ετών. Στα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης θεωρήθηκε ένα απομεινάρι της χούντας που ήταν θέμα χρόνου να εκλείψει όσο η δημοκρατία θα ωρίμαζε. Αργότερα, όταν η Χρυσή Αυγή και άλλες ψηφίδες αυτού του φάσματος άρχισαν να οργανώνουν τον βίαιο ακτιβισμό τους, αφενός οι δυνατότητές τους υποτιμήθηκαν, ενώ η παρουσία τους θεωρήθηκε ένα απεχθές αλλά αναπότρεπτο συμπλήρωμα μέσα στο συνολικό φάσμα του βίαιου εξτρεμισμού.

Κάπως έτσι χτίστηκε το «κάστρο» της Χρυσής Αυγής στο παλιό ιστορικό κέντρο της πρωτεύουσας: το κράτος είχε αποσυρθεί από τα προβλήματα μιας περιοχής η οποία βρισκόταν σε υποβάθμιση, ενώ η Χρυσή Αυγή συγκέντρωνε συστηματικά τις δυνάμεις της στην περιοχή τόσο τρομοκρατώντας και ασκώντας βία σε μετανάστες όσο και προσφέροντας «προστασία» σε φοβισμένους και κοινωνικά περιθωριοποιημένους γηγενείς. Το 6ο και 4ο Δημοτικό Διαμέρισμα της Αθήνας έγιναν η πολιτική ευκαιρία της για να προσελκύσει οπαδούς διαθέσιμους για δράση, αλλά και για να κερδίσει ορατότητα που μετουσιώθηκε σε εκλογική υποστήριξη.

Τα μέλη. Η ηγετική ομάδα της Χρυσής Αυγής είναι στη φυλακή, πράγμα που σημαίνει ότι από τον οργανωμένο χώρο της λείπει το συντονιστικό κέντρο, όπως και οι πόροι που ήταν απαραίτητοι για να γίνει πράξη ο ακτιβισμός της. Ωστόσο, η Χρυσή Αυγή μετρούσε αρκετές εκατοντάδες πλήρη μέλη, που είχαν περάσει από όλα τα στάδια της μύησης και εξάσκησης στις πρακτικές της, ενώ ένας μεγαλύτερος αριθμός – τα δόκιμα μέλη – είχε ολοκληρώσει μέρος αυτής της διαδρομής έχοντας αποκτήσει σημαντική εμπειρία και αφοσίωση απέναντι στην οργάνωση. Ενας χώρος με τα παραστρατιωτικά χαρακτηριστικά της Χρυσής Αυγής και τα ιδεολογικά της φορτία (νεοναζισμός – εθνικισμός – βιολογικός ρατσισμός) ακινητοποιήθηκε θεσμικά με τη δικαστική της καταδίκη, αλλά δεν απενεργοποιήθηκε όσον αφορά τις ιδέες και τη διαθεσιμότητα για βίαιη δράση.

Είναι γεγονός ότι η Χρυσή Αυγή επιχειρεί να οικειοποιηθεί τον εξελισσόμενο κύκλο της βίαιης δράσης των υπερεθνικιστών – εξτρεμιστών στη Σταυρούπολη Θεσσαλονίκης και είναι πιθανό να τον έχει ενισχύσει κιόλας, ωστόσο δεν είναι σίγουρο ότι η ίδια ταυτίζεται με τον πρωταγωνιστικό ακροδεξιό πυρήνα. Οι συγκρούσεις κατέδειξαν, παρ’ όλα αυτά, ότι η Χρυσή Αυγή εξακολουθεί να είναι παρούσα σε αυτόν τον νέο κύκλο της βίας που έχει ανοίξει μέσα στην πανδημία και να αναζητά ευκαιρίες για να ξανακερδίσει ορατότητα στο πεδίο της σύγκρουσης. Αν κάτι συνάγουμε από τις βίαιες κινητοποιήσεις μαθητών και εξωσχολικών με ακροδεξιό προφίλ στην περιοχή της Σταυρούπολης, είναι πως ό,τι έκανε τις συνθήκες πρόσφορες για την άνοδο της Χρυσής Αυγής στο «κάστρο» του Αγίου Παντελεήμονα δείχνει να ευνοεί και την εμφάνιση μιας νέας ακροδεξιάς κινητοποίησης στα δυτικά προάστια της συμπρωτεύουσας.

Τα «οχυρά». Από την ελληνική και την ευρωπαϊκή εμπειρία γνωρίζουμε ότι όταν η Ακροδεξιά – προπάντων ο εξτρεμιστικός της πυρήνας – είναι αποδυναμωμένη επιχειρησιακά, προσπαθεί να ανασυγκροτηθεί συγκεντρώνοντας τη δράση της μέσα σε «οχυρά». Η Σταυρούπολη εξελίσσεται σε ένα από αυτά. Η οικονομική υποβάθμιση της περιοχής και οι κοινωνικές δυσκολίες για μερίδα του πληθυσμού, που κουβαλά ένα φορτίο οικονομικής μετανάστευσης και ένα ιστορικό παλιννόστησης από χώρες της πρώην Σοβιετικής Ενωσης, είναι παράγοντες που βάζουν εμπόδια στις διεργασίες ενσωμάτωσης και δημιουργούν προϋποθέσεις ριζοσπαστικοποίησης.

Οπως η οικονομική κρίση και το Μεταναστευτικό λειτούργησαν ενισχυτικά για την κινητοποίηση της Χρυσής Αυγής, έτσι και η κρίση της πανδημίας ενισχύει την πολιτική ευκαιρία για έναν νέο κύκλο ακροδεξιάς κινητοποίησης. Στις συνθήκες της καραντίνας και των αναγκαίων περιορισμών στην κοινωνική συναναστροφή, ο ακροδεξιός χώρος βρήκε την ευκαιρία να ανασυνταχθεί. Το Μέτωπο Νεολαίας της Χρυσής Αυγής στη Θεσσαλονίκη έφτιαξε «στέκια» για την εθνικιστική νεολαία δημιουργώντας συνθήκες εσωτερικής εκτόνωσης σε μια περίοδο απαγορεύσεων λόγω της πανδημίας, τόνωσης του εθνικιστικού φρονήματος και διευκόλυνσης ενός οργανωτικού συντονισμού.

Η σύγκρουση. Η περίπτωση της Σταυρούπολης μας φανερώνει τα χαρακτηριστικά του νέου φάσματος της Ακροδεξιάς, με παλιούς και νέους δρώντες να διαπλέκονται μεταξύ τους. Κατ’ αρχάς, είναι υπό διερεύνηση ως προς το πόσο ρευστά είναι τα όρια ανάμεσα στις διάφορες ψηφίδες του μωσαϊκού της Ακροδεξιάς με τον χώρο του κοινού ποινικού εγκλήματος.

Επιπλέον, μελετώντας την ακροδεξιά βία, η εστίαση στο αποτέλεσμα που δημιουργεί η σύγκρουση ακροδεξιών και αντιφασιστών αποτελεί ένα ενδιαφέρον ζητούμενο. Οτι τα δύο μπλοκ συγκρούονται μεταξύ τους δεν αλλάζει το γεγονός ότι το ρεζερβουάρ της ακροδεξιάς βίας προϋπάρχει της όποιας δυναμικής προκύπτει από τη διαδραστικότητα μιας τέτοιας αντιπαράθεσης.

Πριν από μία δεκαετία, η παρουσία της Χρυσής Αυγής είχε υποβαθμιστεί. Τότε θεσμοί έδειξαν αρχικά ολιγωρία, αδιαφορία ή και διάθεση εκμετάλλευσης. Τα αποτελέσματα είναι γνωστά και οδυνηρά. Με την υπάρχουσα εμπειρία, τα θεσμικά και τα κοινωνικά αντανακλαστικά οφείλουν να είναι άμεσα. Η Χρυσή Αυγή δεν πρέπει να έχει δεύτερη ευκαιρία, αλλά ούτε και να υπάρξει μια δεύτερη Χρυσή Αυγή.

Η Βασιλική Γεωργιάδου είναι καθηγήτρια Πολιτικής Επιστήμης στο Πάντειο Πανεπιστήμιο