Η Μέρκελ και η επιστήμη

Εν όψει της αποχώρησης της Ανγκελα Μέρκελ από την ενεργό πολιτική, πολλά άρθρα δημοσιεύθηκαν στον ελληνικό Τύπο για τα επιτεύγματα αλλά και τις παραλείψεις της αναφορικά με την εσωτερική πολιτική της Γερμανίας, τον ρόλο της χώρας της στην Ευρώπη και τον υπόλοιπο κόσμο αλλά και τη στάση της απέναντι στην Ελλάδα, ειδικά από την εποχή των μνημονίων έως σήμερα.

Μέσα από την εν λόγω αρθρογραφία αναδείχθηκαν ενδιαφέρουσες πτυχές του έργου της και της προσωπικότητάς της. Παραταύτα, η σχέση της Μέρκελ με την επιστήμη, το πόσο δηλαδή υψηλά στο αξιακό σύστημα της καγκελαρίου ανήκει η επιστήμη, παρέμεινε κάπως στο ημίφως. Αξίζει να τονιστεί αυτή η συνιστώσα της πνευματικής συγκρότησης της Μέρκελ, η οποία αποτυπώθηκε και στην πολιτική την οποία ακολούθησε σε σειρά θεμάτων. Πόσω μάλλον σε μια εποχή που η επιχειρηματολογία των αρνητών του εμβολιασμού για την προστασία από την COVID-19 αποδεικνύει τη δυσπιστία μεγάλου ποσοστού των συμπολιτών μας απέναντι στις «καλές προθέσεις» της επιστήμης. Γεγονός που σηματοδοτεί την αμφισβήτηση, εκ μέρους σημαντικού μέρους της κοινωνίας μας, του ρόλου της επιστήμης στο πλαίσιο της προτάγματος του Δια…φωτισμού.

Μια προϊδέαση για τη σημασία που αποδίδει στην επιστήμη η Μέρκελ προσέφερε η τελευταία παράγραφος του εξαιρετικού άρθρου του επιτίμου προέδρου του Συμβουλίου της Επικρατείας, κ. Σωτηρίου Ρίζου, στην «Καθημερινή της Κυριακής» στις 19.9.2021, με τίτλο «Μια επαγγελματίας της πολιτικής». Κατ’ αρχάς, κεντρικό επιχείρημα του εν λόγω κειμένου είναι ότι η Μέρκελ άσκησε το επάγγελμα της πολιτικού σύμφωνα με το «αυστηρό» πρότυπο του Max Weber, όπως αυτό ορίστηκε στο έργο του «Η επιστήμη ως επάγγελμα». Στο κλείσιμο όμως του εν λόγω άρθρου αναφέρεται το εξής περιστατικό, που φανερώνει τη σχέση της Μέρκελ με την επιστήμη: «Στις 17 Ιουλίου 2014 η Μέρκελ είχε διοργανώσει στο Βερολίνο την εορτή των γενεθλίων της. Μάλλον ακαδημαϊκό μάθημα, ενώπιον μεγάλου κοινού, παρά ψυχαγωγία. Ο ιστορικός Jürgen Osterhammel μίλησε με θέμα “Παρελθόντα: Περί του χρονικού ορίζοντος της Ιστορίας”. Κεντρικός άξονας: η σχετικότητα του χρόνου στην Ιστορία και η αντίθεση της Ιστορίας προς την πολιτική εν σχέσει με τον “χρόνο”». Ειλικρινώς, ως διεθνολόγος, θα ήθελα πολύ να είχα παρακολουθήσει αυτή τη διάλεξη, καθώς η θέση της Ιστορίας στην επιστήμη των Διεθνών Σχέσεων είναι κρίσιμη, από επιστημολογική και μεθοδολογική άποψη. Την έχουν, άλλωστε, συζητήσει κορυφαίοι στοχαστές, όπως οι ιστορικοί Ε.Η. Carr και John Lewis Gaddis.

H Μέρκελ δεν ενδιαφερόταν μόνο για τις ανθρωπιστικές και τις πολιτικές επιστήμες αλλά και για τα Μαθηματικά και τις θετικές επιστήμες. Η ίδια σπούδασε Φυσική ενώ, όπως προκύπτει από το γερμανικό βιογραφικό της στη Wikipedia, τα μαθήματα στα οποία είχε ιδιαίτερες επιδόσεις, ως μαθήτρια, ήταν τα Ρωσικά και τα Μαθηματικά. Ελάχιστοι γνωρίζουν ότι υπήρξε ιδιαιτέρως ταλαντούχα στα Μαθηματικά, αφού ως Ανγκελα Κάστνερ (όπως ήταν το επώνυμο του πατέρα της) κατάφερε να φτάσει έως τον τρίτο γύρο της Εθνικής Μαθηματικής Ολυμπιάδας της (τότε) Ανατολικής Γερμανίας το 1971. Οσοι γνωρίζουν τη δυσκολία αυτών των μαθητικών μαθηματικών διαγωνισμών αντιλαμβάνονται το πόσο σημαντική υπήρξε η συγκεκριμένη διάκριση της Μέρκελ.

Ως καγκελάριος, καθιέρωσε, ξεκινώντας από το 2000, τον «εορτασμό» μιας επιστήμης για κάθε έτος, με σκοπό την ανάδειξη της σημασίας της ως κοινωνικού και πολιτισμικού αγαθού. Οπως μας πληροφορεί, π.χ., το τεύχος Νο 5 του περιοδικού «Φ» – μιας περιοδικής έκδοσης επικοινωνίας και διαλόγου στα Μαθηματικά, που αποτελεί προϊόν του πνευματικού μόχθου του Βασίλη Βισκαδουράκη -, η Μέρκελ ανακήρυξε το 2008 «Ετος των Μαθηματικών». Πλήθος εκδηλώσεων, διαφορετικού επιπέδου καθώς απευθύνονταν σε διαφορετικά κοινά, έλαβαν χώρα στη Γερμανία εκείνη τη χρονιά, με τη συνεργασία της κυβέρνησης, των επιστημονικών ιδρυμάτων και ενώσεων αλλά και διαφόρων πολιτισμικών φορέων. Σκοπός τους η ανάδειξη της αυτοτελούς αξίας της ανάπτυξης των Μαθηματικών ως επιστήμης, αλλά και της σημασίας της για τις λοιπές επιστήμες, όπως και για την τεχνολογική, οικονομική και πολιτισμική πρόοδο της Γερμανίας. Ως συμπέρασμα, οι υπεύθυνοι για τη χάραξη της ερευνητικής πολιτικής στη χώρα μας θα άξιζε ενδεχομένως να δώσουν κάποια σημασία στη σπουδαιότητα που απέδωσε η Μέρκελ στη χρηματοδότηση της έρευνας τόσο στις ανθρωπιστικές όσο και στις αποκαλούμενες βασικές επιστήμες.

Ο Γιώργος Λ. Ευαγγελόπουλος είναι αναπληρωτής καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας και Διεθνών Σχέσεων στο Πάντειο.