Η Δέκατη του Μπετόβεν και της… Τεχνητής Νοημοσύνης

Οταν ο Λούντβιχ φον Μπετόβεν πέθανε το 1827, είχαν περάσει τρία χρόνια από την ολοκλήρωση της Ενάτης Συμφωνίας και είχε ξεκινήσει να δουλεύει στη Δέκατη Συμφωνία του. Ομως λόγω της επιδείνωσης της υγείας του δεν μπόρεσε να προχωρήσει πολύ και το μόνο που άφησε ήταν τα προσχέδια από τις μουσικές σημειώσεις του.

Από τότε, οι θαυμαστές και οι μουσικολόγοι του Μπετόβεν προβληματίζονταν και θρηνούσαν για ό,τι θα μπορούσε να είχε δημιουργηθεί από αυτό το υλικό. Τώρα, χάρη στο έργο μιας ομάδας ιστορικών μουσικής, μουσικολόγων, συνθετών και επιστημόνων υπολογιστών, το μουσικό όραμα του Μπετόβεν θα συνεχιστεί. Και στις 9 Οκτωβρίου η παγκόσμια πρεμιέρα της Δέκατης Συμφωνίας του Μπετόβεν θα πραγματοποιηθεί στη Βόννη της Γερμανίας. Παράλληλα την ίδια μέρα αναμένεται να κυκλοφορήσει μία πλήρης ηχογράφηση της σύνθεσης που η δημιουργία της είναι το αποκορύφωμα μιας διετούς προσπάθειας, στην οποία συμμετείχε και μία μηχανή τεχνητής νοημοσύνης.

Στο παρελθόν είχαν ήδη γίνει κάποιες προσπάθειες ανακατασκευής τμημάτων της Δέκατης Συμφωνίας του Μπετόβεν. Η πιο γνωστή ήταν το 1988 του μουσικολόγου Μπάρι Κούπερ ο οποίος μελέτησε τις σημειώσεις του Μπετόβεν και προσπάθησε να ολοκληρώσει την πρώτη και τη δεύτερη κίνηση. Συνέθεσε 250 μουσικά πεντάγραμμα από αυτό το πρωτογενές υλικό και δημιούργησε μία παραγωγή της πρώτης κίνησης. Ωστόσο, η ελλιπής μουσική σημειογραφία του Μπετόβεν δεν βοηθούσε τους ειδικούς να προχωρήσουν πέρα από αυτήν την πρώτη κίνηση.

Ο Αχμεντ Ελγκαμάλ, καθηγητής και διευθυντής του Εργαστηρίου Τέχνης και Τεχνητής Νοημοσύνης στο Πανεπιστήμιο Rutgers, έφερε την επιστημονική ομάδα του που διαχειρίζεται ένα ερευνητικό πρόγραμμα τεχνητής νοημοσύνης στο φιλόδοξο εγχείρημα ολοκλήρωσης του έργου του γερμανού συνθέτη. Οι επιστήμονες των υπολογιστών δίδαξαν στο Playform ΑΙ ολόκληρο το σώμα της δουλειάς του Μπετόβεν. Πέρασαν μάλιστα στη συγκεκριμένη μηχανή τεχνητής νοημοσύνης όλη την πληροφορία για τη δημιουργική διαδικασία που ακολουθούσε ο Μπετόβεν στη σύνθεση της μουσικής του.

Η ΟΜΑΔΑ. Ηταν αρχές του 2019, όταν ο Αχμεντ Ελγκαμάλ έλαβε ένα μήνυμα από έναν οργανισμό προώθησης της μουσικής τεχνολογίας. Ο δρ Ματίας Ρέντερ, διευθυντής του Ινστιτούτου Κάραγιαν στο Ζάλτσμπουργκ της Αυστρίας, επικοινώνησε μαζί του για να του εξηγήσει ότι συγκροτούσε μια ομάδα ειδικών με σκοπό να ολοκληρώσουν τη Δέκατη Συμφωνία του Μπετόβεν, στο πλαίσιο των εκδηλώσεων για τα 250 χρόνια από τη γέννησή του. Ο δρ Ρέντερ είχε την ιδέα η τεχνητή νοημοσύνη να βοηθήσει να συμπληρωθούν τα κενά που άφησε ο Μπετόβεν. Ο Αχμεντ Ελγκαμάλ δέχθηκε την πρόκληση και άρχισε η συνεργασία τους. Στη συνέχεια, ο Ρέντερ συνέταξε μια ομάδα στην οποία συμμετείχαν ο αυστριακός συνθέτης Βάλτερ Βερτζόβα, ο ειδικός στη μουσική με υπολογιστές Μαρκ Γκόταμ και ο μουσικολόγος στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ και εξαιρετικός πιανίστας Ρόμπερτ Λίβαϊν.

Η ομάδα αποφάσισε ότι θα έπρεπε να χρησιμοποιήσουν σημειώσεις και ολοκληρωμένες συνθέσεις από ολόκληρο το έργο του Μπετόβεν μαζί με τα διαθέσιμα προσχέδια της Δέκατης Συμφωνίας προκειμένου να δημιουργήσουν κάτι που ο ίδιος ο Μπετόβεν θα μπορούσε να έχει γράψει. «Αυτή ήταν μια τεράστια πρόκληση. Δεν είχαμε μια μηχανή την οποία θα μπορούσαμε να τροφοδοτούμε με σημειώσεις, να πατήσουμε ένα κουμπί και να την κάνουμε να “φτύσει” μια συμφωνία. Οι περισσότερες μηχανές τεχνητής νοημοσύνης που ήταν διαθέσιμες εκείνη την εποχή δεν μπορούσαν να συνεχίσουν και να γεμίσουν ένα ημιτελές κομμάτι μουσικής πέρα από μερικά επιπλέον δευτερόλεπτα», εξηγεί ο Αχμεντ Ελγκαμάλ στο conversation.com.

ΕΝΩΝΟΝΤΑΣ ΤΟ ΠΑΖΛ. Καθώς το έργο προχωρούσε, η ανθρώπινη και η μηχανική πλευρά εξέλιξαν τη συνεργασία τους. Οι Βερτζόβα, Λίβαϊν, Γκόταμ και Ρέντερ αποκρυπτογράφησαν και μετέγραψαν τις μουσικές φράσεις από τη Δέκατη Συμφωνία, προσπαθώντας να κατανοήσουν τις προθέσεις του Μπετόβεν. Χρησιμοποίησαν τις ολοκληρωμένες συμφωνίες του ως πρότυπο, προσπάθησαν να ενώσουν το παζλ για το πού πρέπει να πάνε τα θραύσματα των μουσικών σχεδίων του. Επρεπε να αποφασίσουν να καθορίσουν αν ένα σχέδιο μουσικής υποδείκνυε το σημείο εκκίνησης ενός scherzo, το οποίο είναι ένα πολύ ζωντανό μέρος της συμφωνίας, συνήθως στην τρίτη κίνηση. Ή αν θα μπορούσαν να καθορίσουν ότι μια γραμμή μουσικής ήταν πιθανώς η βάση μιας φούγκας, η οποία είναι μια μελωδία που δημιουργήθηκε από αλληλένδετα μέρη που όλα απηχούν ένα κεντρικό θέμα.

«Στο τέλος, μόλις είχαμε μια πλήρη σύνθεση, η τεχνητή νοημοσύνη θα έπρεπε να βρει πώς να την ενορχηστρώσει. Αυτό περιλαμβάνει την ανάθεση διαφορετικών οργάνων σε διαφορετικά μέρη. Και έπρεπε να κάνει αυτά τα καθήκοντα με τον τρόπο που θα το έκανε ο Μπετόβεν. Σε κάθε σημείο της διαδικασίας εμφανίστηκε η ιδιοφυΐα του Μπετόβεν, προκαλώντας μας να προχωρήσουμε περισσότερο», καταλήγει ο Ελγκαμάλ.