Ιστορία και σενάρια

«Εναν χώρο και έναν χρόνο καμωμένο σχεδόν από νύχτα και από στάχτες, πουκάμισα που έπεφταν από τον ουρανό και χέρια να κουνιούνται όπως τίποτα σε αυτή τη ζωή». Η περιγραφή είναι από τον «Ανθρωπο σε πτώση» του Ντον Ντε Λίλο (εκδ. Εστία, μτφ. Εφη Φρυδά, 2010). Και μοιάζει με συμπύκνωση για τα στιγμιότυπα του ντοκιμαντέρ «Turning point», που προβάλλεται στο Netflix. Είκοσι χρόνια μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις στη Νέα Υόρκη ο Μπράιαν Κναπενμπέργκερ επιχειρεί έναν απολογισμό, σε χρόνο που επιτρέπει ορισμένες αξιώσεις αποστασιοποίησης (περιλαμβάνοντας και την ανακατάληψη της Καμπούλ από τους Ταλιμπάν, όπως και το αναπόφευκτο ερώτημα: «Πώς αλλάξαμε τελικά μετά την 11η Σεπτεμβρίου;»). Η αρχή ανήκει σε έναν κόσμο που δεν υπάρχει πια: «Ηταν ένα όμορφο πρωινό μιας Τρίτης. Ο ουρανός ήταν καθαρός, γαλανός, ούτε ένα σύννεφο. Ηταν πεντακάθαρος. Στις οκτώ το πρωί η πτήση 11 της American είχε ανεφοδιαστεί» ακούγεται η περιγραφή της επιζήσασας Ντεζιρέ Μπουσά. Κι ύστερα: η αεροπειρατεία, οι εκρήξεις, το Πεντάγωνο, τα δάκρυα των ανθρώπων για τις ζωές κάτω απ’ το ατσάλι, οι φωτογραφίες και τα κεριά, οι 403 πρώτοι διασώστες που σκοτώθηκαν εκείνη την ημέρα, η ατέλειωτη σιωπή στο τηλεφώνημα ενός επιζήσαντα όταν ακούει τη φωνή της γυναίκας του στο σπίτι. Ο κόσμος άλλαζε τελικά και με κρότο και με λυγμό. «Στις εννιά παρά τέταρτο στο γραφείο μου επικρατούσε η απόλυτη σιωπή» θυμάται η Λιοκάντια Γκλοσόφσκι. «Ολοι δούλευαν στους υπολογιστές τους. Και ξαφνικά, η σιωπή έσπασε από μια τεράστια έκρηξη».

Οι επέτειοι λειτουργούν ενίοτε για να ανανεώνουν το – φαινομενικό – ενδιαφέρον μας για την Ιστορία. Αλλά είναι άγονος ο αγώνας όταν μπαίνουμε δύο φορές στα ορμητικά νερά της για να εξαγάγουμε βιαίως το συμπέρασμα που έχουμε προαποφασίσει. Είκοσι χρόνια μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους η ανακατάληψη της Καμπούλ υπονόμευσε την αντίληψη για τη γραμμικότητα των «επιχειρήσεων». Την ίδια στιγμή, ωστόσο, δεν μπορεί να συνιστά ανάλυση αξιώσεων ότι υπήρχε άλλος δρόμος από τη δημοκρατία ή ότι ο σκοταδισμός αποτελεί τη νέμεση της Δύσης. Οι επιθέσεις στο Παγκόσμο Κέντρο Εμπορίου απέδειξαν ότι σε συγκεκριμένες περιπτώσεις η μόνη θέληση για δύναμη που διαθέτει και ο πλέον «αδύναμος» είναι ο φανατισμός.

Αν κάτι υπογραμμίζει το ντοκιμαντέρ – με ευθύβολο, αλλά και υποδόριο τρόπο – είναι ότι η βεβαιότητα συνιστά κακό σύμβουλο στην αναζήτηση της ιστορικής αλήθειας. Αδιαμφισβήτητο παραμένει μόνο το Γεγονός – για να χρησιμοποιήσουμε τη λέξη του Παναγή Παναγιωτόπουλου: «Σχεδόν όλοι οι άνθρωποι στον δυτικό κόσμο κατάλαβαν ότι είναι πολύ σημαντικό. Είναι από τις στιγμές που όλοι ρωτάμε μετά «πού ήσουν όταν συνέβη;». Από τότε είχε εγκατασταθεί μια σημασία μεγάλης ιστορικότητας» περιγράφει ο ίδιος στο podcast του ΕΛΙΑΜΕΠ. Κατά τ’ άλλα, στα ερείπια ο καθένας αναζητούσε τα ίχνη, την οργή και τις ενοχές ενός κόσμου σε πτώση. Η ασφάλεια και η ελευθερία εκχωρούσαν η μία στην άλλη γκρίζες ζώνες που δεν άντεχαν στην ειδησεογραφική ανάγνωση. Στο ντοκιμαντέρ ακούγεται η αιτία: «Μετά το γεγονός εγκαθιδρύθηκε μια πολιτική φόβου. Βλέπαμε τον φόβο που όλοι νιώθαμε να δηλητηριάζει την κοινωνία. Ξεχάσαμε τις βασικές αμερικανικές αξίες». Οι σκηνές στο Αμπού Γκράιμπ και ο εγκλεισμός στο Γκουντάναμο έθεσαν σε δοκιμασία τις διατλαντικές σχέσεις, καθώς η Ευρώπη δεν φαινόταν πρόθυμη να αποδεχθεί τις πρακτικές του μεγάλου συμμάχου.

Η Ιστορία βρίσκει πάντα τον τρόπο να ανανοηματοδοτεί τις συγκυρίες, σε πείσμα της ανθρώπινης αμέλειας. Στα 20 χρόνια θυμόμαστε τη Νέα Υόρκη, σκεφτόμαστε την Καμπούλ και παρακολουθούμε τη δίκη του Μπατακλάν. Το γεγονός της 11ης Σεπτεμβρίου 2001, που έμοιαζε μέχρι τότε απίστευτο, μοιάζει πλέον με τηλεοπτικό στιγμιότυπο που επικυρώνει τη φαντασία. Η μυθοπλασία έχει γίνει πραγματικότητα και η πραγματικότητα μοιάζει λίγη για να προβλέψει τους «μαύρους κύκνους» της. Η Καμπούλ έμοιαζε απόρθητη. Δεν είναι. Ο κορωνοϊός είχε μείνει σε τίτλους ευπώλητης επιστημονικής φαντασίας. Πλέον γεννάει σενάρια για την πορεία της καθημερινότητάς μας.