Μια μάχη χωρίς σφαίρες στα σύνορα

To δάσος Μπιαλοβιέσκα είναι ένα από τα παλαιότερα της Ευρώπης. Βρίσκεται στα σύνορα Λευκορωσίας – Πολωνίας και είναι ένα από τα μεγαλύτερα σωζόμενα τμήματα του παρθένου δάσους το οποίο κάλυπτε κάποτε την ευρωπαϊκή πεδιάδα. Από το 1979 έχει ανακηρυχθεί Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς από την UNESCO. Ομως λίγοι μπορούν να χαρούν τη μαγεία του, καθώς βρίσκεται στα σύνορα δύο κόσμων: από τη μία η Ευρωπαϊκή Ενωση και από την άλλη η ρωσική σφαίρα επιρροής. Το μόνο που μπορεί να ακούσει κάποιος είναι οι κινήσεις των συνοριοφυλάκων των δύο χωρών και των σχεδόν 2.000 στρατιωτών που έχει στείλει η Βαρσοβία προκειμένου να θωρακίσει τα σύνορά της από την υβριδική επίθεση που ξεκίνησε το καθεστώς του Αλεξάντρ Λουκασένκο. Οι αναλυτές κάνουν λόγο για μια μάχη χωρίς σφαίρες: χιλιάδες μετανάστες και αιτούντες άσυλο προωθούνται από το Μινσκ στα βορειοανατολικά σύνορα της ΕΕ, με αρκετούς από αυτούς να εγκλωβίζονται στην ουδέτερη ζώνη.

Τον Ιούλιο, περισσότεροι από 4.000 άνθρωποι, κυρίως Ιρακινοί, Σύροι ή Αφγανοί αλλά και από αφρικανικές χώρες όπως το Κονγκό και το Καμερούν, εισήλθαν παράνομα στη Λιθουανία. Το Βίλνιους και οι Βρυξέλλες συγκέντρωσαν στοιχεία που αποδεικνύουν ότι το καθεστώς Λουκασένκο βρίσκεται πίσω από αυτή την ξαφνική μεταναστευτική ροή, σε αντίποινα για τις ευρωπαϊκές κυρώσεις που επιβλήθηκαν στο Μινσκ έπειτα από τις νόθες εκλογές το καλοκαίρι του 2020 και τη βίαιη καταστολή των διαδηλώσεων που ακολούθησαν. Οταν η Λιθουανία έκλεισε τα σύνορά της, η εισροή μεταναστών μεταφέρθηκε στη Λετονία, αλλά κυρίως στην Πολωνία, η οποία το καλοκαίρι έδωσε άσυλο σε δύο λευκορώσους αθλητές.

Τον Αύγουστο περισσότερα από 1.000 άτομα που είχαν εισέλθει παράτυπα  συνελήφθησαν σε πολωνικό έδαφος. Καθημερινά, σύμφωνα με τις Αρχές, γίνονται εκατοντάδες παρόμοιες προσπάθειες και μέχρι στιγμής,  έχουν αποτραπεί περισσότερες από 3.000. «Η κατάσταση μπορεί να συγκριθεί με αυτήν που επικρατεί μεταξύ Ισπανίας και Μαρόκου», λέει στην ισπανική εφημερίδα «El Pais» ο Μασιέζ  Ντούτσικ, καθηγητής στη Σχολή Πολιτικών Επιστημών και Διεθνών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Βαρσοβίας, αναφερόμενος στα γεγονότα του περασμένου Μαΐου, όταν περίπου 10.000 μετανάστες εισήλθαν μέσα σε δύο ημέρες στη Θέουτα από το Μαρόκο. Αναγνωρίζει βέβαια ότι η διάσταση του προβλήματος είναι διαφορετική, αλλά επιμένει: «Από πολιτική άποψη είναι το ίδιο»: χρησιμοποιούνται μετανάστες για να αποσταθεροποιηθεί μια χώρα και να επηρεασθεί η μεταναστευτική πολιτική σε όλη την Ευρωπαϊκή Ενωση.

«Εάν δεν ενεργήσουμε αποτελεσματικά και με συνέπεια, θα πλημμυρίσουμε από ένα κύμα παράνομων μεταναστών», τόνισε ο υπουργός Εσωτερικών Μάριους Καμίνσκι την περασμένη Δευτέρα σε ομιλία του στο Sejm, το πολωνικό Κοινοβούλιο, για να υπερασπιστεί την κατάσταση έκτακτης ανάγκης που κηρύχθηκε σε 183 τοποθεσίες κοντά στα σύνορα για 30 ημέρες. Το μέτρο απαγορεύει την πρόσβαση και τις μετακινήσεις στην περιοχή σε μη κατοίκους σε μια λωρίδα πλάτους τριών χιλιομέτρων από τα σύνορα με τη Λευκορωσία. Ο υπουργός Εσωτερικών διαβεβαίωσε ότι στην παραμεθόρια περιοχή «όλοι είναι πολύ ανακουφισμένοι από την παρουσία της συνοριοφυλακής, της αστυνομίας και του στρατού».

Ξυπνούν μνήμες. Οχι όλοι. Η 43χρονη Ολίβια Χάρλεϊ που ζει στο χωριό Πογκορζέλγκε, δεν καταλαβαίνει γιατί «το κράτος χρησιμοποιεί τόσους ανθρώπινους και υλικούς πόρους για να αποτρέψει το πέρασμα στη ζώνη αντί να τους βάλει να επεξεργαστούν αιτήσεις ασύλου μερικών μεταναστών». Οι αστυνομικοί έλεγχοι, με πράκτορες που φτάνουν από άλλες επαρχίες, είναι συνεχείς. «Είναι για την ασφάλειά σας, υπάρχουν πολλοί ξένοι στην περιοχή», εξηγούν οι αστυνομικοί στα αυτοκίνητα που σταματούν για να τους προειδοποιήσουν να μην πλησιάζουν τη σφραγισμένη περιοχή. Οπως αφηγείται η Χάρλεϊ, «βλέπεις ανθρώπους πολύ στρεσαρισμένους: στους μεγαλύτερους ξυπνούν μνήμες από τον πόλεμο και από την κομμουνιστική εποχή με τόση στρατιωτική παρουσία». Υπάρχουν και άλλα προβλήματα, όπως το να μην μπορείς να μεταβείς σε μεγαλύτερες πόλεις για ψώνια. Επιτρέπεται μόνο η διέλευση για να πάει κάποιος στον γιατρό, στην εκκλησία ή στο δημαρχείο.

Η κυβέρνηση «αντιδρά υπερβολικά σε μικρό αριθμό παράτυπων μεταναστών», αντιτείνει ο Φράντσισεκ Στερσέφσκι, της Συμμαχίας Πολιτών, μιας πλατφόρμας αντιπολιτευόμενων κομμάτων της οποίας ηγείται ο πρώην πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Ντόναλντ Τουσκ. «Η κυβέρνηση αρνείται τη βοήθεια της Frontex επειδή θέλει να δείξει ότι είναι αρκετά ισχυρή για να προστατεύσει τα σύνορα, αλλά ταυτόχρονα λέει ότι η κατάσταση είναι τόσο κρίσιμη ώστε χρειάζεται να επιβάλλει κατάσταση εκτάκτου ανάγκης».

Η κυβέρνηση φαίνεται να χρησιμοποιεί την κατάσταση προς όφελός της. Τα προβλήματα δεν είναι λίγα: τον Αυγουστο ο κυβερνητικός συνασπισμός κατέρρευσε χάνοντας την πλειοψηφία στη Βουλή ενώ πρόσφατα η ΕΕ επέβαλλε κυρώσεις στη Βαρσοβία για παραβίαση της δικαστικής ανεξαρτησίας. Ισως η κρίση στα σύνορα προσφέρει μια διέξοδο στην κυβέρνηση, εξηγεί ο Ντούτσικ. «Την ίδια στιγμή, η ανάπτυξη δεκάδων χιλιάδων ρώσων και λευκορώσων στρατιωτών στα σύνορα για τις στρατιωτικές ασκήσεις Zapad 2021, διευκολύνει αυτό το αφήγημα», παρατηρεί.

Η πολωνική κυβέρνηση, με επικεφαλής το ξενοφοβικό συντηρητικό κόμμα Νόμου και Δικαιοσύνης, αποτελεί μέρος των «σκληρών» της Ευρώπης σε θέματα μετανάστευσης, η οποία μέχρι τώρα αφορούσε κυρίως τις νότιες ευρωπαϊκές χώρες. Για πρώτη φορά, αντιμετωπίζει πίεση στα σύνορά της και έσπευσε να χρησιμοποιήσει το πιο αυστηρό της μέτρο: την επιβολή κατάστασης έκτακτης ανάγκης – κάτι που δεν έχει συμβεί ποτέ μετά την πτώση του κομμουνισμού. Ανάλογα με το εάν συνεχισθεί η πίεση από το Μινσκ με αυτή την υβριδική τακτική, η Πολωνία ίσως χρειάζεται να επανεξετάσει τη στάση της στο Μεταναστευτικό.