Ηθικά διλήμματα

Η ερώτηση που απηύθυνε η αναγνώστρια των New York Times στον Ethicist της εφημερίδας είναι σαφής: μπορώ να απολύσω μια περιπατήτρια σκύλων για τις πολιτικές της απόψεις; Σαφής, και συγκροτημένη, είναι και η απάντηση. Η σχέση σας με αυτή τη γυναίκα είναι συγκεκριμένη: της δίνετε χρήματα για να φροντίζει το σκυλί σας. Και απ’ ό,τι φαίνεται, οι λάθος απόψεις της δεν επηρεάζουν το σκυλί. Εσείς, τώρα, φαίνεται να πιστεύετε ότι οι δίκαιοι πρέπει να ευημερούν και οι άδικοι όχι. Αμφιβάλλω όμως αν η διακοπή της συνεργασίας σας θα επιτύχει κάτι τέτοιο. Και δεν σας βλέπω διατεθειμένη να οργανώσετε κάποιο μποϊκοτάζ.

Θέλω να καταστήσω κάτι σαφές, γράφει ο Ethicist. Ενας μάνατζερ που τιμωρεί μια εργαζόμενη για τις πολιτικές της απόψεις ασκεί εργασιακή τυραννία, του είδους που διερευνά η φιλόσοφος Ελίζαμπεθ Αντερσον στο βιβλίο της «Ιδιωτική κυβέρνηση». Η σταθερότητα της απασχόλησης και η ελευθερία της γνώμης πρέπει να προστατεύονται από καταχρήσεις, είτε προέρχονται από τις κυβερνήσεις είτε από τους ιδιώτες εργοδότες. Εσείς βέβαια είστε ελεύθερη να μην απασχολείτε τη συγκεκριμένη κυρία, όπως κι εκείνη, αν μάθει τις αποκρουστικές φιλελεύθερες απόψεις σας, είναι ελεύθερη να αρνηθεί να δουλέψει για σας. Ο μόνος που δυστυχώς δεν έχει άποψη για το θέμα είναι το σκυλί.

Εδώ και έξι χρόνια, από τις 30 Σεπτεμβρίου του 2015, τη στήλη των New York Times που ασχολείται με ηθικά διλήμματα την έχει αναλάβει ο διάσημος πολιτικός φιλόσοφος Κουάμε Αντονι Απια. «Εχω επίγνωση ότι μπορεί να κάνω λάθος», προειδοποίησε από την αρχή τους αναγνώστες. «Κάποια στιγμή θα χάσω κάτι που το θεωρείτε προφανές ή θα πω κάτι που το θεωρείτε εσφαλμένο. Σύμφωνα με έναν ορισμό, φιλόσοφος είναι κάποιος που θεωρεί ότι αν κάτι ισχύει ασυζητητί ισχύει ακόμη περισσότερο ύστερα από συζήτηση. Οποτε θεωρείτε λοιπόν ότι θα μπορούσα να έχω πει περισσότερα, παρακαλώ να θυμάστε ότι θα μπορούσατε να με ικετεύετε να λέω λιγότερα».

Τα θέματα στα οποία καλείται να απαντήσει ο Ethicist είναι ευρύτατα. Ως γιατρός, ρωτάει ένας αναγνώστης, μπορώ να αρνηθώ να δω ανεμβολίαστους ασθενείς; «Δεν έχετε δικαίωμα να λαμβάνετε αποφάσεις που μπορεί να θεωρηθούν τιμωρητικές», απαντά ο ΚΑΑ. «Μπορείτε βέβαια να επιμείνετε να μην επισκεφθεί το ιατρείο σας κάποιος που θέτει σε πραγματικό κίνδυνο άλλους ασθενείς. Αυτό όμως μάλλον δεν ισχύει από τη στιγμή που οι περισσότεροι ασθενείς σας είναι εμβολιασμένοι και οι υπόλοιποι πρέπει είτε να φορούν μάσκα είτε να τηρούν κοινωνικές αποστάσεις».

Ενας άλλος αναγνώστης λέει ότι ο θετός του πατέρας έχει προχωρημένο Αλτσχάιμερ και αναρωτιέται αν η μητέρα του μπορεί να βγαίνει με κάποιον άλλο – ο οποίος, παρεμπιπτόντως, έχει χάσει όλα του τα χρήματα, έχει παντρευτεί τρεις φορές και γενικά δεν έχει καλή φήμη. «Θέτετε δύο ζητήματα», απαντά ο Ethicist. «Το ένα είναι αν η μητέρα σας προδίδει τον θετό σας πατέρα. Θεωρώ ότι, παρόλο που δεν παραβίασε τις γαμήλιες δεσμεύσεις του, ο θετός σας πατέρας ουσιαστικά εγκατέλειψε τη σχέση του με μόνιμο και αναντίστρεπτο τρόπο. Η οδυνηρή αλήθεια λοιπόν είναι ότι η κατάσταση της μητέρας σας είναι ηθικά ισοδύναμη μ’ εκείνη μιας χήρας. Το άλλο ζήτημα είναι αν ο φίλος της μητέρας σας θέλει να την εκμεταλλευτεί. Μπορείτε φυσικά να την προειδοποιήσετε γι’ αυτόν τον κίνδυνο, θα δυσκολευτείτε όμως να την πείσετε εφόσον εκείνη λογικά θα θεωρήσει ότι κινείστε όχι από ενδιαφέρον για εκείνη, αλλά από αγάπη για τον θετό σας πατέρα».

Η αδελφή μου δεν δέχεται τη σύντροφό μου και η υπόλοιπη οικογένειά μου, που είναι μάρτυρες του Ιεχωβά, προσπαθεί να ισορροπήσει ανάμεσα σε μένα και σ’ εκείνη, γράφει μια άλλη αναγνώστρια. Τι να κάνω; «Σε έναν ιδανικό κόσμο, όλη η οικογένειά σας θα χαιρόταν για την αγαπημένη σχέση που έχετε με τη σύντροφό σας. (Παρεμπιπτόντως, συγχαρητήρια.) Αξίζετε αποδοχή και στήριξη, και όποιοι σας το αρνούνται κάνουν λάθος», απαντά ο Ethicist. «Αυτό που δείχνει η οικογένειά σας λέγεται ανοχή. Και σε πολλούς κύκλους η ανοχή έχει κακό όνομα: δεν θα ήταν προτιμότερος ο σεβασμός; Ομως η ανοχή είναι αυτό που επιτρέπει σε ανθρώπους με διαφορετικά αξιακά συστήματα να συνυπάρχουν, άλλοτε ειρηνικά, άλλοτε αγαπημένα. Αλλωστε κι εσείς ανοχή δείχνετε όταν συνυπάρχετε με το δόγμα στο οποίο ανήκει η οικογένειά σας, αλλά εσείς το έχετε απορρίψει. Πολλοί φιλόσοφοι θεωρούσαν παλιότερα σημαντικό να υπάρχει συνοχή και συνέπεια στις πεποιθήσεις μας. Σύμφωνα με τον “συνεκτικισμό”, μια πεποίθηση είναι δικαιολογημένη αν συμφωνεί με τις υπόλοιπες πεποιθήσεις μας. Στην πραγματική ζωή, όμως, οι πεποιθήσεις μας είναι μια κουρελού. Ο στόχος είναι η ομόνοια, όχι η συνοχή».