Στην αθανασία της ελληνικής μουσικής

Η κηδεία του κορυφαίου Μίκη Θεοδωράκη έγινε όπως την ήθελε και την είχε προετοιμάσει. Η σορός του τάφηκε κάτω από μια πορτοκαλιά για να ατενίζει το Κρητικό Πέλαγος, έξω από τον Γαλατά Χανίων. Οι τελευταίες νότες που ακούστηκαν πριν η αγαπημένη κρητική γη τον δεχτεί ήταν εκείνες του «Ζορμπά». Πρωτύτερα η ορχήστρα «Μίκης Θεοδωράκης» είχε συνοδεύσει τους Δημήτρη Μπάση, Μελίνα Ασλανίδου και Πέγκυ Ζήνα στα «Μάνα μου και Παναγιά» και «Αρνηση».

Η μελωδία του «Ζορμπά» ήταν φυσικά σημαδιακή: έστειλε παντού στον κόσμο τη μουσική ιδιοφυΐα του και έδειξε τις δυνατότητες της ελληνικής μουσικής, που μπορεί να ξεπερνά τα σύνορα. Γι’ αυτό ήταν συμβολική η στιγμή που η αντιπρόεδρος της Σερβίας έριξε στον τάφο του εκλιπόντος μια «χούφτα» σερβικής γης. Ηταν, όμως, και η μελωδία που σε μια δύσκολη στιγμή τού χάρισε κυριολεκτικά τη ζωή. Οπως έχει αφηγηθεί ο ίδιος ο Μίκης Θεοδωράκης που όλη η Ελλάδα αποχαιρέτησε χθες, κάποια στιγμή στη φυλακή, όταν τον απειλούσε ο βασανιστής του – ο γνωστός Λάμπρος – ότι θα του πάρει τη ζωή, του απάντησε: «Ακου αυτό». Του έπαιξε, λοιπόν, με το στόμα του τη μελωδία του «Ζορμπά». «Αυτό, και να πεθάνω, θα σε στοιχειώνει». Ομως για τους περισσότερους, για εκείνους που έστω και για μία στιγμή στη ζωή τους θέλησαν να σηκωθούν λίγο ψηλότερα, να πάνε λίγο πέρα από τα ανθρώπινα, το έργο του μοναδικού Μίκη Θεοδωράκη έγινε τραγούδι στα χείλη τους, όταν ερωτεύονται, όταν επαναστατούν, όταν ονειρεύονται. Είναι τα δώρα που μας άφησε για να μπορούμε να κρατιόμαστε από αυτά όταν η ζωή γύρω γίνεται αφόρητη και θέλουμε να βγούμε ξανά στο φως. Εκείνο που περιέγραψε μέσα από τα λόγια των ποιητών, μέσα από τον ανεξάντλητο μουσικό του γαλαξία, τους αγώνες του, τις νίκες του, τις χαρές του.

ΤΟ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ ΤΑΞΙΔΙ. Για όλα αυτά και για άλλα τόσα οι βρακοφόροι Κρήτες τού είπαν το στερνό αντίο πριν ξεκινήσει η πομπή προς το κοιμητήριο του Γαλατά και πριν φύγει για το τελευταίο του ταξίδι ο «ουρανομήκης Μίκης», όπως τον είχε αποκαλέσει κάποτε ο μητροπολίτης Κισσάμου – Σελίνου Ειρηναίος. Την ώρα που η σορός του βγήκε, μετά την εξόδιο ακολουθία, στον αύλειο χώρο του Αγίου Νικολάου αντήχησε παντού τριγύρω το ριζίτικο που τόσο αγαπούσε: «Τον αντρειωμένο μην τον κλαις, όσο κι αν αστοχήσει / μα αν αστοχήσει μια και δυο πάλι αντρειωμένος θα ‘ναι / πάντα ‘ν’ η πόρτα του ανοιχτή κι η τάβλα του στρωμένη / και τ’ αργυρό του το σκαμνί όμορφα στολισμένο».

Λίγη ώρα πριν, στον ναό του Αγίου Νικολάου, το τελευταίο αντίο στον Μίκη έλεγαν όλοι οι δικοί του άνθρωποι, τα παιδιά του, τα εγγόνια και τα δισέγγονά του, οι φίλοι του οι αγαπημένοι, αλλά και όλοι όσοι συνδέθηκαν μαζί του. Στην τελευταία κατοικία, σε κλίμα βαθιάς συγκίνησης, τον συνόδεψαν η Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κατερίνα Σακελλαροπούλου, ο Πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης, ο Πρόεδρος της Βουλής Κώστας Τασούλας, ο αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης Αλέξης Τσίπρας, ο γενικός γραμματέας του ΚΚΕ Δημήτρης Κουτσούμπας, η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, ο υπουργός Προστασίας του Πολίτη Τάκης Θεοδωρικάκος, η βουλευτής Ντόρα Μπακογιάννη, ο περιφερειάρχης Κρήτης Σταύρος Αρναουτάκης, δήμαρχοι, καλλιτέχνες, εκπρόσωποι του επιχειρηματικού κόσμου, ο πρόεδρος της Alter Ego Βαγγέλης Μαρινάκης κ.ά.

Στο μήνυμά του ο Πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης δήλωσε: «Η Κρήτη υποδέχεται σήμερα στο τελευταίο του ταξίδι τον μεγάλο οικουμενικό Ελληνα της Ρωμιοσύνης. Ο Μίκης Θεοδωράκης έζησε μια ζωή γεμάτη πάθος και ένταση. Μετέτρεψε τη μουσική από ατομική εμπειρία σε πρόταγμα για συλλογική δράση. Υπηρέτησε με συνέπεια και πάθος τις αξίες της ελευθερίας, της δικαιοσύνης, αλλά προπάντων της ενότητας των Ελλήνων. Αποχαιρετούμε σήμερα, όπως του αξίζει, τον τελευταίο μεγάλο Ελληνα του 20ού αιώνα. Τα τραγούδια του θα τα σιγοψιθυρίζουμε και θα τα τραγουδάμε εμείς, τα παιδιά μας και τα εγγόνια μας, σε ανάμνηση αυτού του μεγάλου, του σπουδαίου, του μοναδικού Ελληνα της Ρωμιοσύνης». Στον Γαλατά Χανίων μετέβη για ν’ αποχαιρετήσει τον Μίκη και ο γενικός γραμματέας Δημήτρης Κουτσούμπας, ο οποίος στο μήνυμά του ανέφερε: «Αποχαιρετάμε τον Μίκη. Βρισκόμαστε εδώ για να υλοποιήσουμε την τελευταία του επιθυμία. Ηδη η σορός του βρίσκεται στην αγαπημένη του Κρήτη, στη Μητρόπολη. Θα έρθει εδώ σε λίγο, θα ταφεί στα προγονικά του χώματα. Αυτή ήταν η τελευταία του επιθυμία. Κι εμείς συνεχίζουμε τον αγώνα, το τραγούδι. Με τα τραγούδια αυτά που μας έμαθε από μικρά παιδιά και που θα τα συνεχίσουν τα παιδιά μας, θα τα συνεχίσουν τα εγγόνια μας. Θα τα τραγουδάει όλη η Ελλάδα κι όλος ο κόσμος».

ΟΙ ΕΠΙΚΗΔΕΙΟΙ. Πάνω στο φέρετρο του Μίκη Θεοδωράκη υπήρχε το Βραβείο Λένιν και το παράσημο του Μεγαλόσταυρου του Τάγματος της Τιμής, που του απονεμήθηκε από την Πρόεδρο της Δημοκρατίας στις 24 Ιουλίου, επέτειο αποκατάστασης της δημοκρατίας. Οι επικήδειοι ξεκίνησαν με μήνυμα του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου, ο οποίος ανέδειξε τις προσπάθειες του Μίκη Θεοδωράκη για την «ειρηνική συνύπαρξη στις δύο ακτές του Αιγαίου». Στον δικό του επικήδειο ο δήμαρχος Χανίων Παναγιώτης Σημανδηράκης επισήμανε: «Ο Μίκης έγινε η σύγχρονη Ελλάδα. Κατάφερε να γίνει ένα κομμάτι όλων μας, ένα στοιχείο της καθημερινότητάς μας, σημάδεψε τις ζωές μας, μας καθόρισε, μας ενέπνευσε, μας προσέφερε διεξόδους και οράματα, ψυχική ανάταση και ελπίδα σε δύσκολες συγκυρίες. Το πολυδιάστατο μουσικό του έργο ήταν ελληνικό αλλά έγινε παγκόσμιο. […] Γιατί ήταν ένας άνθρωπος του χρέους και της ευθύνης, που “δεν συνεμορφώθη προς τας υποδείξεις”. Και αυτό το πλήρωσε με σκληρούς διωγμούς, φυλακίσεις, βασανιστήρια, εξορίες. Με τραύματα που έφερε μέχρι το τέλος της ζωής του. Ολη του η ύπαρξη, όλο του το έργο είναι μια οικουμενική πρόσκληση ελευθερίας. Αυτή είναι η παρακαταθήκη του, αυτή η ανάσα ελευθερίας για όλους τους ανθρώπους σε όλη τη γη. Ενα είναι βέβαιο: ο Μίκης ερωτεύτηκε παράφορα τη ζωή, έζησε μια ζωή περιπετειώδη και συγκλονιστική, 100 ζωές σε μία». Ο ίδιος ο Μίκης είχε σημειώσει κάποτε: «Δεν ξέρω αν ήταν αληθινή η ζωή που έζησα, αν την έζησα εγώ ή κάποιος άλλος…». Το βέβαιο όμως είναι πως, όπως επεσήμανε ο μητροπολίτης Κυδωνίας και Αποκορώνου Δαμασκηνός, ο Μίκης, ο «αρχάγγελος της Ρωμιοσύνης», ο «πρωτομάστορας του πολιτισμού» που παραλάμβανε το σκοτάδι των ψυχών μας για να το μεταπλάσει σε φως ιλαρόν… ήταν παντού και ανήκε σε όλους μας.

Αποχαιρετισμός με το «Παλικάρι»

Ιδιαίτερα συγκινητική θεωρήθηκε από όλους χθες – όσους παραβρίσκονταν και όσους παρακολουθούσαν την τελετή από την τηλεόραση – η στιγμή του μουσικού αποχαιρετισμού του Μίκη από την κόρη του, Μαργαρίτα, που τραγούδησε το «Παλικάρι», ένα τραγούδι του πατέρα της που είχε ερμηνεύσει ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης.

Κλαίνε τα δέντρα κλαίνε τα σύννεφα κι οι φίλοι σου κλαίνε.

Παλικάρι στη δουλειά στο σπίτι παλικάρι

μίλαγες κι η γειτονιά μας γέμιζε πουλιά.

Απλωνες το χέρι σου κι έκοβες το φεγγάρι

πώς σ’ έκοψε σαν λούλουδο ο Χάρος μια νυχτιά.

Κλαίνε οι τράτες κλαίνε τα κύματα κι οι φίλοι σου κλαίνε.

Παλικάρι στα κουπιά στο γλέντι παλικάρι

οι κοπελιές κεντούσανε για σένανε κρυφά

κεντούσανε τα όνειρα, τον ήλιο, το φεγγάρι

κεντούσαν την αγάπη τους, της βάζανε πανιά.

Κλαίνε οι ναύτες κλαίνε τα σήμαντρα κι οι φίλοι σου κλαίνε.

Παλικάρι η μάνα σου τυλίχτηκε στα μαύρα

τους φίλους σου τους τύλιξε φουρτούνα, συννεφιά

το λιμανάκι ερήμωσε κι η θάλασσα ερημώθη

κι ο ήλιος εκαρφώθηκε και δε σαλεύει πια.