Ο πατέρας του ευρωπαϊκού θεάτρου

Ο πατέρας του ευρωπαϊκού θεάτρου δεν είναι, όπως ίσως ορίζεται, ούτε το τραγικό αρχαίο θέατρο, ούτε ο Αριστοφάνης. Αυτοί οι κολοσσοί έγιναν γνωστοί στην Ευρώπη και στον υπόλοιπο κόσμο στις αρχές του 19ου αιώνα. Εως τότε ήταν πλούσια κληρονομιά της ανθρωπότητας, ενασχόληση των φιλολόγων, των ιστορικών, των θεατρολόγων. Το ευρωπαϊκό θέατρο οφείλει την ιστορία του στον Μένανδρο, τον συγγραφέα που έδρασε μετά τον θάνατο των αρχαίων πόλεων, και κυρίως των Αθηνών, κατά τους χρόνους του Μεγάλου Αλεξάνδρου.

Με αφορμή την παγκόσμια πρεμιέρα των «Επιτρεπόντων» του Μενάνδρου από το Αμφι-Θέατρο του Σπύρου Ευαγγελάτου το 1980 στην Επίδαυρο σημείωνα στην κριτική μου στο «ΒΗΜΑ» (3/9/80): «Ενώ άλλοι οργανισμοί και αξιόλογοι σκηνοθέτες αναζήτησαν, για πολλά χρόνια, τις πηγές τους στον νατουραλισμό, τον εξπρεσιονισμό ή τον ρεαλισμό, όπως εκφράστηκε στην Ευρώπη και την Αμερική με τον Αντουάν, τον Στανισλάφσκι, τον Ράινχαρτ, τον Πισκάτορ, τον Καζάν, ο Ευαγγελάτος, από τον «Φορτουνάτο» (1962) και λίγο αργότερα τον «Χάση», ακρογωνιαίους λίθους της θεατρικής μας παράδοσης, έπιασε το νήμα του Οττο Μπράαμ, του Ταίρωφ και του Βαχτάνγκωφ, ένα νήμα που επέστρεψε στις ρίζες της πανάρχαιης τέχνης των μίμων, του παντόμιμου, της κομέντια ντελ’ άρτε, της αδιάκοπης συνέχειας μιας παράδοσης που στηριζόταν πάνω στην υπόγεια, αδιάσπαστη συνωμοσία των μαστόρων της θεατρικής συντεχνίας. Αυτή η σχολή επανατοποθετούσε τον ηθοποιό στο κέντρο της θεατρικής πράξης, κατέφασκε στη σύμβαση, άφηνε ελεύθερη την ποιητική φαντασία και υπηρετούσε το σύνθημα για μια θεατρικοποίηση του θεάτρου. Ο Μπαρρώ και ο Πλανσόν στη Γαλλία, η πρώτη περίοδος του Στρέλερ στην Ιταλία, ο Πήτερ Χωλλ και ο Πήτερ Μπρουκ στην Αγγλία, λίγο-πολύ, ακολούθησαν αυτή τη γραμμή. Κάθε παράσταση που στηρίζεται σε αυτή την άποψη είναι μια επικίνδυνη ακροβασία πάνω στο τεντωμένο σκοινί. Ο ηθοποιός είναι υποχρεωμένος να αναλάβει να σηκώσει στους ώμους του ολόκληρη την ιστορία της μιμικής τέχνης.

ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΚΑΙ Η ΑΡΧΗ. […] Ο Μένανδρος είναι το τέλος και η αρχή, το τέλος του αρχαίου θεάτρου, η αρχή του ευρωπαϊκού. Η εποχή του κλείνει για πάντα την περίοδο της πόλης-κράτους και ανοίγει την περίοδο του ιμπέριουμ. Ο πολίτης γίνεται αστός, η παιδεία κατακερματίζεται στις επιστήμες, η οντολογία γίνεται ηθική και οι μορφές του θεάτρου μεταπίπτουν σε τύπους και χαρακτήρες. Ο Μένανδρος είναι σύγχρονος του Επίκουρου και του Θεόφραστου, δεν είναι τυχαίο πως ο Θεόφραστος διαδέχεται τον Αριστοτέλη στον Περίπατο. Στη θέση του πολυπράγμονος αναζητητή του όντως όντος ο συστηματικός βοτανολόγος που στις ώρες της σχόλης του κατέτασσε τους ανθρώπινους “χαρακτήρες” σε ομάδες, σε είδη, σε τάξεις και ομοταξίες, όπως έκανε και με το κύριο αντικείμενο της επιστήμης του, τα βότανα.

Σε μιαν εποχή που το θείο έχει κλονιστεί και ο ανθρώπινος βίος πλέει με πυξίδα την τύχη, σε μιαν εποχή που η ουσία του ανθρώπου είναι η περιουσία, το κύρος του πολίτη είναι η οικονομική του επιφάνεια και το ήθος συγχέεται με τον συρμό, ο Μένανδρος, κληρονόμος μιας μεγάλης θεατρικής παράδοσης, καταφεύγει στην τυποποίηση, την κωδικοποίηση. Στις περιόδους της παρακμής η τέχνη καταφεύγει πάντα στη δεξιοτεχνία, καταναλίσκεται στο στυλ, σχηματοποιεί, εκλεπτύνει και αφαιρεί. Καθώς η πολιτική ζωή έχει περιοριστεί στην τυπική λειτουργία των θεσμών, η οικονομία εμπορευματοποιείται και το χρήμα αποπροσωποποιεί τις ανταλλακτικές σχέσεις (στον Αριστοφάνη ακούει κανείς συνεχώς για προϊόντα, στον Μένανδρο για νομίσματα). Καθώς η Αθήνα της εποχής αιφνιδίως μετατράπηκε σε περιφέρεια που νοσταλγεί την παλιά της αίγλη και αναμασά τους συρμούς, τα ήθη και το πνεύμα των κέντρων που βρίσκονται στην άλλη πλευρά της Μεσογείου, ο Μένανδρος κατασκευάζει ένα θέατρο κοινωνικής αναγνώρισης, θέατρο κάτοπτρο, που μέσα του αντανακλάται η τυπολογία της εποχής. Στην ουσία είναι ένα θέατρο φυγής. Ο Αριστοφάνης ξεκίνησε με την πολιτική κριτική και, περνώντας από την πολιτική ουτοπία, παρέδωσε στους διαδόχους του την παραίτηση από την αλλαγή. Ο Μένανδρος συγκρότησε μια θεατρική εικόνα του κόσμου εύφορη. Τα έργα του, αριστουργήματα πλοκής και εμπλοκής, άγονται σε αίσιο τέλος με το ποιητικό δικαίωμα που αντλεί ο ποιητής από την αισιόδοξη φύση του. Ο Μένανδρος με τις κωμωδίες του φαίνεται να προσπαθεί να πείσει το κοινό του πως ο κόσμος και οι τύχες του δεν είναι αδιέξοδο, τα προβλήματα είναι δυνατόν να λυθούν στη σφαίρα της φαντασίας, της μόνης άλλης δυνατής πραγματικότητας.

ΧΩΝΕΥΤΙΚΟ ΘΕΑΤΡΟ. Ο Μένανδρος είναι ο δημιουργός του βολικού και χωνευτικού θεάτρου που την επιθυμητή λύση του θεατή την κάνει δυνατή με τη σκηνική πειθώ. […] Πράγματι, κάθε σκηνή, κάθε εμπλοκή, κάθε μεταβολή προς τα αντίθετα παραπέμπει σε οικείες σκηνικές εικόνες που έρχονται να μας συναντήσουν μέσα από τους αιώνες. Οι μορφές δεν άλλαξαν, άλλαξαν οι χειρονομίες, οι στάσεις, η κοινωνική συμπεριφορά. Το σχήμα παρέμεινε αναλλοίωτο. Οι τύποι επιβιώνουν, γιατί από τότε δεν αλλοιώθηκαν αισθητά οι δομές που συγκροτούν την αστική ιδεολογία, οι διαφορές είναι ποσοτικές, όχι ποιοτικές. Τα σχήματα που πάγωσαν στον Μένανδρο ήταν πιο βολικά, γιατί περιέχουν την αφαίρεση που ευκολότερα μεταδίδεται από ό,τι το συγκεκριμένο της αριστοφανικής σάτιρας. Το συγκεκριμένο είναι λαϊκό, το αφηρημένο αστικό, πολιτιστικό στοιχείο. Τον Μένανδρο μιμήθηκαν οι αιώνες. […] Ο Μένανδρος δεν έχει άλλη θέση στην ιστορία του θεάτρου από την ιδιοφυή του δεξιοτεχνία στην κατασκευή, οι εποχές χρησιμοποίησαν τους καμβάδες για να επιμείνουν στην ιδιομορφία τους».