Σαν παλιά κασέτα

«Η λυπημένη»: κατά τη φυσιολογική εξέλιξη των μετεφηβικών ακουσμάτων, κατέφθασε μετά το «Αξιον Εστί». Αλλά ήταν προορισμένο να γίνει τραγούδι για walkman και κασέτα σε οποιαδήποτε αυτοσχέδια συλλογή. Πίσω από τους στίχους κατασκευάζεται το σκηνικό του Λόρκα («κρύβεται στη νύχτα το φεγγάρι και τα τριαντάφυλλα θρηνούν»), ο Θεοδωράκης επιλέγει να ντύσει μουσικά έναν θούριο και ο Μητροπάνος κάνει τα φωνήεντα δικά του.

«Σε ποιο βουνό»: δύσκολα πήγαινε το μυαλό στον Θεοδωράκη στο πρώτο άκουσμα του τραγουδιού. Και δύσκολα μπορούσε κανείς να υποθέσει ότι η Πόλυ Πάνου ήταν μόλις 23 ετών σ’ αυτή την απολύτως ώριμη ερμηνεία – μία από τις καλύτερες της διαδρομής της. Ο ρυθμός που αλλάζει στο ρεφρέν αποτελεί άτυπο σεμινάριο για επίδοξους μουσικούς (και ακροατές).

«Μες στην ταβέρνα»: ο δίσκος «Στην Ανατολή» αποτελεί στο σύνολό του παράδειγμα πώς ένας κορυφαίος ερμηνευτής τίθεται στην υπηρεσία ενός κορυφαίου συνθέτη ακυρώνοντας ακόμη και μέρος του προσωπικού του μύθου. Ο Καζαντζίδης τραγουδάει – το 1974 – σβήνοντας με κάθε συλλαβή την προκατασκευασμένη ιδέα που έχουμε για τον χειμαρρώδη Μίκη και τον ανατολίτη Στέλιο. Το «Σαββατόβραδο», έτσι κι αλλιώς, είχε περάσει στη διαχρονική ανθολογία των καλύτερων στιγμών της ελληνικής μουσικής.

«Ανοίγω το στόμα μου»: με την ερμηνεία του Γρηγόρη Μπιθικώτση εκτός συναγωνισμού, η απόδοση της σύνθεσης από τον Γιώργο Νταλάρα (στην ηχογράφηση του 1988 από το Ηρώδειο) συνδέθηκε με το πέρασμα του «Αξιον Εστί» στην τρίτη γενιά ακροατών. Στις σχολικές γιορτές τραγουδούσαμε «Ενα το χελιδόνι» και «Της δικαιοσύνης ήλιε νοητέ», στο δωμάτιο ξεπατικώναμε τους στίχους από το «Ανοίγω» έχοντας δίπλα το λυσάρι του Τάσου Λιγνάδη: ο Ειρμός του Ακάθιστου Υμνου, οι φώκιες του Παπαδιαμάντη, τα κοκκινισμένα όνειρα του Κάλβου («…αίμα και πορφυρίζονται πάντες οι ουράνιοι κάμποι»).

«Η νήσος των Αζορών»: στην αρχή θέλεις να είσαι ο νέος «κολυμβών γενναίως εις πλησίαν αμμουδιάν» για να κερδίσεις κάτι από την ελευθεριότητα της έκφρασης και τον τρόπο που ο συνθέτης ακούει πραγματικά τους στίχους πριν τους επενδύσει μουσικά. Την περίοδο που μάθαινες τις γενικές απόλυτες χρονικές, ο Μποστ, ο Μίκης και ο Μπιθικώτσης σ’ την είχαν στημένη με την τέλεια παράδοση μαθήματος: η γλώσσα και η μουσική έχουν τους δικούς τους κανόνες που η λογική αγνοεί. Επιμύθιο: «Αλλά φθάσαντος χειμώνος και μη φθάνοντος βαπόρι… Αργότερα αργότερα πλησίασαν δυο κότερα».

«Χάθηκα» – «Δρόμοι παλιοί»: η εφηβική κασέτα γράφει ακόμη τον έναν τίτλο κάτω από τον άλλο. Πώς δέθηκαν μεταξύ τους, ανήκει σε έναν χρόνο χαμένο που πασχίζει να γίνει ξανακερδισμένος. Το «Χάθηκα», σε στίχους του αδερφού του Γιάννη Θεοδωράκη, είναι από τα πρώιμα τραγούδια που ηχογραφεί (στον πρώτο κύκλο «Λιποτάκτες») και αποθησαυρίζει την αλήθεια ενός μοναχικού Διόνυσου μπροστά στον καθρέφτη της τέχνης του: «Ημουν πάντα μόνος και θα ‘μαι πάντα μόνος». Στο δεύτερο κομμάτι, οι στίχοι του Μανόλη Αναγνωστάκη βρίσκουν τον ιδανικό ακροατή τους – και πάλι μόνο: «Χωρίς να γνωρίζω κανέναν / κι ούτε κανένας με γνώριζε».

«Ελλαδογραφία»: ο Μίκης Θεοδωράκης γίνεται ερμηνευτής του Μάνου Χατζιδάκι στα «Παράλογα» αποδίδοντας τον ονειρικό μονόλογο του Νίκου Γκάτσου για τις παραναγνώσεις της ελληνικής ιστορίας («Στο Σούλι και την Αλαμάνα / κάναμε φως τη συμφορά / θα μας θυμούνται τάχα μάνα / καμιά φορά; / Ματαία ελπίς. Ουδείς τους ενεθυμήθη ως ζώσας αιωνιότητας, ουδείς τους κατενόησεν εις τας πραγματικάς των διαστάσεις»). Το παιχνίδι ήταν στημένο εξαρχής: οι δύο στενοί συνεργάτες εμπιστεύτηκαν το υπονομευτικό κομμάτι στη φωνή του Θεοδωράκη, του απόλυτου συμβόλου για την Ελλάδα.

«Η αρκούδα»: μια χαμένη κραυγή του Μίκη Θεοδωράκη από το 1984, όταν οι αναφορές στο πολιτικό τραγούδι σαρώνονταν και επέλαυνε η αχαλίνωτη λαϊκότητα. «Μιαν αλυσίδα μου δένουν γύρω στο λαιμό / είμαι αρκούδα, χορεύω γύφτικο χορό / Μέσα στα γήπεδα με γυμνάζουνε / τ’ άγρια πλήθη να χαιρετώ / με μαϊμούδες μαζί με βάζουνε / τ’ άγρια πλήθη να προσκυνώ». Αρκεί ίσως να συμπληρώσουμε την άποψη του Μάνου Χατζιδάκι με την οποία υπερασπίστηκε τον ομότεχνό του όταν η «Αυριανή» τον κατήγγειλε ως εονίτη του Μεταξά. «”Η αρκούδα” δεν είναι για να μερακλώνονται οι λαϊκότροποι υπουργοί της σοσιαλιστικής μας κυβερνήσεως στα επίσημα χαμαιτυπεία του ανελθόντος – οικονομικώς και μόνον – περιθωριακού Ελληνισμού. Πού να συλλάβουν τη βακχική αυτή εισαγωγή που σαν την πρωτάκουσα ένιωσα ρίγος, από την έμπνευση, και συγκίνηση». Το κομμάτι – στην υπέροχη ερμηνεία του Θανάση Μωραΐτη – προερχόταν από τον δίσκο «Διόνυσος», τον πρώτο που κυκλοφόρησε στον Σείριο του Χατζιδάκι.