ΜΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΟ

Πριν από μερικά χρόνια ο Μίκης Θεοδωράκης κάλεσε στο σπίτι του στην Ακρόπολη έναν από τους επιστήθιους φίλους του – και απολύτως έμπιστο -, τον πολιτικό μηχανικό Σάκη Τόδουλο και του ζήτησε να σχεδιάσει τον τάφο του στον Γαλατά Χανίων, κοντά στο πατρικό του, εκεί όπου αναπαύονται ο πατέρας του και ο αδελφός του. Εθεσε έναν όρο μόνο: το σχέδιο να περιλαμβάνει και μια πορτοκαλιά – ήθελε πολύ να μοιάζει με τον τάφο του Πάμπλο Νερούδα. Πέρασαν πολλά χρόνια από τότε και δεν ξανασυζητήθηκε το θέμα. Δεν χρειάστηκε άλλωστε, γιατί ο Μίκης ήταν και παραμένει αθάνατος.

Με αυτή την αθανασία, πόσες ζωές μπορεί να έζησε στα χρόνια της παρουσίας του ανάμεσά μας, ανάμεσα στους Ελληνες; Πολλές πάντως. Γιατί σε κανέναν δεν φτάνει μια ζωή για να κάνει όσα έκανε ο Μίκης στην τέχνη και την πολιτική. «Ο μεγαλύτερος Ελληνας», έλεγε πάντα ο Λευτέρης Παπαδόπουλος. Ισως υπήρξαν πολλοί μεγαλύτεροι Ελληνες μέσα στον Μίκη. Ο Ελύτης, ο Σεφέρης, ο Μακρυγιάννης, ο Καζαντζάκης.

Ηταν φαινόμενο δημιουργίας και μαχόμενης δημόσιας παρουσίας ταυτόχρονα. Ισως ποτέ δεν ξεκαθάρισε μέσα του αν είναι καλλιτέχνης ή πολιτικός. Η διαδρομή του στα δημόσια πράγματα άφησε ίχνη που δεν έχουν ερμηνευτεί ακόμη. Μόνιμος επικεφαλής κάποιους κινήματος, τέσσερις φορές βουλευτής του ελληνικού Κοινοβουλίου, μία φορά υπουργός, παρών σε κάθε αγώνα. Αντιφατικός, αυθεντικός και ειλικρινής σε όλα και στα αντίθετά τους, με ασίγαστο πάθος για δημοκρατία και ελευθερία κινήθηκε σε ολόκληρο το πολιτικό φάσμα με πληθωρικότητα, έμπνευση και πάντα με καλές προθέσεις.

Ο Μίκης υπήρξε εμβληματική φυσιογνωμία για πολλές εποχές, για πολλές γενιές, για πολλούς λαούς. Ανεξάντλητος στις πολιτικές εμπειρίες του και χειμαρρώδης στις διηγήσεις του υπήρξε, διά του παραδείγματος της ζωής του, ο πιο συναρπαστικός αφηγητής της ιστορίας της Ελλάδας και της Αριστεράς.

Γεννήθηκε στη Χίο στις 29 Ιουλίου 1925 από κρητικούς γονείς, τον Γιώργη Θεοδωράκη και την Ασπασία Πουλάκη. Ο πατέρας του δικηγόρος στο επάγγελμα, υπηρέτησε ως ανώτερο στέλεχος του υπουργείου Εσωτερικών σε πολλές νομαρχίες της χώρας. Βενιζελικός στα φρονήματα, ανάλογα με το ποιος κυβερνούσε κάθε περίοδο έπαιρνε μετάθεση. Ετσι ο Μίκης μεγάλωσε σε διάφορες πόλεις της ελληνικής επαρχίας όπως η Μυτιλήνη, τα Ιωάννινα, η Κεφαλονιά, ο Πύργος, η Πάτρα.

Στην Τρίπολη ανέβλυσε για πρώτη φορά μαζί με το καλλιτεχνικό ταλέντο του – είναι μόλις 17 ετών και δίνει την πρώτη του συναυλία παρουσιάζοντας την «Κασσιανή» – και το μαχητικό πάθος για τα κοινά, που δεν τον εγκατέλειψε ποτέ. Το 1942, στη μεγάλη διαδήλωση της 25ης Μαρτίου γύρω από το μνημείο του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη χτυπά έναν ιταλό αξιωματικό, συλλαμβάνεται και φυλακίζεται. Από τους συγκρατουμένους του θα πάρει τα πρώτα μαθήματα μαρξισμού. Θα συλληφθεί και άλλες φορές και τελικά θα διαφύγει στην Αθήνα, όπου οργανώνεται στο ΕΑΜ. Τότε θα γνωρίσει και τη Μυρτώ Αλτίνογλου, ενεργό μέλος της ΕΠΟΝ, που δέκα χρόνια αργότερα θα γίνει σύζυγός του.

Μετά την απελευθέρωση ακολουθούν τα Δεκεμβριανά. Εξι εβδομάδες ένοπλων συγκρούσεων στους δρόμους της Αθήνας. Ο Μίκης συμμετέχει ενεργά και μετά την ήττα θα ακολουθήσουν τα χρόνια της εξορίας. Ικαρία, Μακρόνησος, Αϊ-Στράτης, Λέρος. Ακόμη και η αμνηστία που έδωσε το 1948 ο Θεμιστοκλής Σοφούλης δεν τον ωφέλησε γιατί συνελήφθη σχεδόν αμέσως. Εν μεταξύ εμφανίζονται οι ανησυχίες του για τη γραμμή του ΚΚΕ στην Κατοχή και τον Εμφύλιο και παίρνει αποστάσεις από την απόφαση της 6ης Ολομέλειας και τον Ζαχαριάδη. Ωστόσο στην εξορία αντιμετωπίζεται πάντα ως κεντρικό στέλεχος του ΚΚΕ.

Τον Αύγουστο του 1949 απελευθερώνεται και θα σταλεί στην Αλεξανδρούπολη για να υπηρετήσει τη στρατιωτική θητεία του. Απελπισμένος από τις συνεχείς προκλήσεις που αντιμετωπίζει, αποπειράται να αυτοκτονήσει καταπίνοντας μπαρούτι. Τελικά θα μετατεθεί στα Χανιά και θα αφυπηρετήσει το 1951.

Τον Ιανουάριο του 1952, από τα Χανιά μετακινείται στην Αθήνα και παντρεύεται τη Μυρτώ, η οποία στο μεταξύ έχει τελειώσει την Ιατρική. Μαζί θα φύγουν το 1954 στο Παρίσι για να σπουδάσει μουσική. Εκεί συναντά τον Ιάννη Ξενάκη, με τον οποίο γνωρίζεται από την εποχή των Δεκεμβριανών.

Το 1960 θα επιστρέψει έχοντας στις αποσκευές του ένα από τα πιο μνημειώδη έργα του, τον «Επιτάφιο» του Γιάννη Ρίτσου, το οποίο σηματοδοτεί τη στροφή του προς το λαϊκό τραγούδι, κυρίως όμως την αφοσίωσή του στην πολιτική δράση. Συνθέτει δεκάδες κύκλους τραγουδιών, δίνει συναυλίες σε όλη την επικράτεια και μιλάει για την Αριστερά. Συχνά η Αστυνομία εμποδίζει τις συναυλίες του και απειλεί να τον συλλάβει.

Το καλοκαίρι του 1962 η υγεία του κλονίζεται από φυματίωση και θα μπει στο σανατόριο, στην Αθήνα και το Λονδίνο. Ωστόσο, με την πρώτη ευκαιρία βρίσκεται ξανά στο δρόμο. Τον Απρίλιο του 1963 η Επιτροπή για τη Διεθνή Υφεση και Ειρήνη διοργανώνει την Α’ Μαραθώνια Πορεία Ειρήνης. Η πορεία απαγορεύεται και ο Μίκης συλλαμβάνεται με πολλούς άλλους διαδηλωτές. Μόνος του ο βουλευτής της ΕΔΑ Γρηγόρης Λαμπράκης, που προστατεύεται από τη βουλευτική ασυλία, συνεχίζει την πορεία έως το τέρμα της. Ενα μήνα αργότερα ο Λαμπράκης θα δολοφονηθεί στη Θεσσαλονίκη.

Στις 8 Ιουνίου 1963 ο Μίκης Θεοδωράκης και είκοσι έλληνες επιστήμονες, καλλιτέχνες, εργάτες, φοιτητές και δημοσιογράφοι ιδρύουν στη μνήμη του τη Δημοκρατική Νεολαία: Γρηγόρης Λαμπράκης. Οι Λαμπράκηδες εξελίσσονται σε μαζικό κίνημα νεολαίας και έφτασαν να έχουν περισσότερα από 300.000 μέλη.

Στις βουλευτικές εκλογές του 1964, όταν η Ενωση Κέντρου κερδίζει τις εκλογές και σχηματίζει κυβέρνηση, ο Μίκης Θεοδωράκης εκλέγεται βουλευτής ΕΔΑ στη Β’ εκλογική περιφέρεια Πειραιά.

Τα ταραγμένα χρόνια που ακολουθούν ο Μίκης ηγείται των Λαμπράκηδων στις πορείες και εμψυχώνει τον κόσμο στις συναυλίες του. Πραγματοποιεί την πρώτη εκτέλεση του λαϊκού ορατόριου «Αξιον εστί» και συνθέτει τη «Ρωμιοσύνη» σε ποίηση Γιάννη Ρίτσου και ερμηνεία Γρηγόρη Μπιθικώτση. Ηταν μαζί με τον Ανδρέα Παπανδρέου οι πιο μαχητικές φυσιογνωμίες της εποχής, με αμέτρητους οπαδούς και πολλούς εχθρούς – συχνά τους ίδιους.

Τα ξημερώματα της 21ης Απριλίου 1967, όταν ήταν φανερό ότι επικράτησε το πραξικόπημα των συνταγματαρχών ο Μίκης Θεοδωράκης περνά στην παρανομία. Στις έξι το πρωί συντάσσει μια πρώτη έκκληση για αντίσταση. Δύο ημέρες αργότερα δημοσιεύει μια δεύτερη έκκληση και γράφει τα πρώτα τραγούδια αντίστασης. Εν τω μεταξύ η μουσική του απαγορεύεται με ειδικό διάταγμα της χούντας.

Δέκα ημέρες μετά το πραξικόπημα συναντιέται με τους Λαμπράκηδες που ξέφυγαν των συλλήψεων και ιδρύουν το Πατριωτικό Μέτωπο. Ο Μίκης ορίζεται πρόεδρος, αλλά τον Αύγουστο του ίδιου έτους συλλαμβάνεται και οδηγείται στη Γενική Ασφάλεια Αθηνών.

Θα μείνει κρατούμενος χωρίς δίκη σε διάφορες φυλακές της Αττικής μέχρι τις 27 Ιανουαρίου 1968, όταν χάρη σε διεθνείς πιέσεις αποφυλακίζεται και τίθεται σε κατ’ οίκον περιορισμό στο Βραχάτι. Λίγους μήνες αργότερα, τον Αύγουστο του 1968, οδηγείται μαζί με την οικογένειά του εξορία στη Ζάτουνα της Αρκαδίας. Με διάφορους τρόπους στέλνει μαγνητοταινίες με καινούργια έργα του στο εξωτερικό, όπου τα παρουσιάζουν η Μαρία Φαραντούρη και η Μελίνα Μερκούρη. Για να απομονωθεί, τον Οκτώβριο του 1969 μεταφέρεται στο στρατόπεδο Ωρωπού.

Τον Απρίλιο του 1970 η φυματίωση υποτροπιάζει και ο Μίκης εισάγεται στο σωφρονιστικό νοσοκομείο Σωτηρία. Στο εξωτερικό ξεσηκώνεται θύελλα διαμαρτυριών. Προσωπικότητες όπως ο Δημήτρης Σοστάκοβιτς, ο Αρθουρ Μίλερ, ο Λόρενς Ολίβιε, ο Υβ Μοντάν δημιουργούν επιτροπές για την απελευθέρωσή του. Τελικά αποφυλακίζεται τον Απρίλιο του 1970 και επιστρέφει στο Παρίσι, αλλά δεν του επιτρέπουν να πάρει μαζί και την οικογένειά του που θα φυγαδευτεί αργότερα. Θα δώσει αμέσως συνέντευξη Τύπου και θα κατηγορήσει τη χούντα για καταπάτηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ζητώντας την ανατροπή της.

Αμέσως ξεκινά παγκόσμια περιοδεία. Παρουσιάζει τα έργα που είχε συνθέσει κατά το διάστημα της παρανομίας, της φυλακής και της εξορίας σε συναυλίες σε όλο τον κόσμο, αφιερωμένες στον αντιδικτατορικό αγώνα και την αποκατάσταση της δημοκρατίας στην Ελλάδα. Οι συναυλίες του γίνονται βήμα διαμαρτυρίας και διεκδίκησης και για τους άλλους λαούς που αντιμετωπίζουν παρόμοια προβλήματα: Ισπανοί, Πορτογάλοι, Ιρανοί, Κούρδοι, Τούρκοι, Χιλιανοί, Παλαιστίνιοι. Το 1972 επισκέπτεται το Ισραήλ και συναντάται με τον τότε αντιπρόεδρο της κυβέρνησης Αλόν, αλλά και με τον Αραφάτ. Πολλά χρόνια αργότερα, το 1994 στο Οσλο η υπογραφή της συμφωνίας μεταξύ Ισραηλινών και Παλαιστινίων παρουσία των Πέρες και Αραφάτ θα γίνει με τους ήχους του «Μαουτχάουζεν».

Τον Φεβρουάριο του 1971 ο Θεοδωράκης ιδρύει το Εθνικό Αντιστασιακό Συμβούλιο, με τη φιλοδοξία να συνασπίσει όλες τις αντιδικτατορικές δυνάμεις. Δεν βρίσκει κατανόηση και τον Μάρτιο του 1972 αποχωρεί από το ΚΚΕ Εσωτερικού, με το οποίο είχε συνταχθεί μετά τη διάσπαση του 1968.

Το 1973, θα πάει στη Λατινική Αμερική με σκοπό να παρουσιάσει το «Canto General» στη Χιλή. Ο θάνατος του Πάμπλο Νερούδα θα τον προλάβει και η εκτέλεση του έργου θα πραγματοποιηθεί είκοσι χρόνια αργότερα.

Τον Ιούλιο του 1974, με την πτώση της δικτατορίας, επιστρέφει. Η φράση του «Καραμανλής ή τανκς» θα αποδώσει το πραγματικό πολιτικό δίλημμα της περιόδου, αλλά θα τον κάνει και στόχο επικρίσεων. Ωστόσο είναι αεικίνητος, γυρίζει στην Ελλάδα, συνθέτει μουσική, δίνει συναυλίες και είναι παρών στις εξελίξεις. Ηταν υποψήφιος της Ενωμένης Αριστεράς στη Β’ εκλογική περιφέρεια Πειραιά, αλλά η υποψηφιότητά του υπονομεύτηκε από την ηγεσία του ΚΚΕ. Για ένα διάστημα συνεχίζει μόνος. Το 1976 ιδρύει το κίνημα Πολιτισμός της Ειρήνης και δίνει διαλέξεις και συναυλίες σε όλη την Ελλάδα, ενώ το 1978 κατεβαίνει υποψήφιος δήμαρχος στην Αθήνα. Ηττάται και ακολουθεί νέα ρήξη με το ΠΓ του ΚΚΕ, αλλά και με την ηγεσία του ΚΚ Εσωτερικού.

Απογοητευμένος θα αυτοεξοριστεί για ένα διάστημα στο Παρίσι, αλλά τον Οκτώβριο του 1981 είναι υποψήφιος στη Β’ Πειραιά ως ανεξάρτητος με το ψηφοδέλτιο του ΚΚΕ και επανεκλέγεται. Το 1983 του απονέμεται το βραβείο Λένιν για την Ειρήνη και το 1985 θα είναι πάλι βουλευτής με το ΚΚΕ. Το 1986, όμως ο Μίκης αποστασιοποιείται και πάλι από το ΚΚΕ και επιδιώκει την ελληνοτουρκική προσέγγιση. Πρωτοστατεί στη δημιουργία επιτροπών ελληνοτουρκικής φιλίας και παίζει και πάλι τον ρόλο του άτυπου πρεσβευτή της ειρήνης, μεταφέροντας μηνύματα των ελλήνων πρωθυπουργών Α. Παπανδρέου και Κ. Μητσοτάκη προς την τουρκική κυβέρνηση.

Υπό τις πολιτικές αναταράξεις που προκάλεσε το σκάνδαλο Κοσκωτά, ο Μίκης στρέφεται κατά του Α. Παπανδρέου – με τον οποίο είχε συνεργασία το 1988 – και προτείνει τον σχηματισμό κυβέρνησης συνεργασίας ΝΔ – Αριστεράς. Στις εκλογές του 1990 εκλέγεται βουλευτής ως ανεξάρτητος συνεργαζόμενος με τη ΝΔ και αναλαμβάνει υπουργός άνευ χαρτοφυλακίου παρά τω πρωθυπουργώ στην κυβέρνηση Μητσοτάκη. Τον Απρίλιο του 1992 παραιτείται, ενώ τον Φεβρουάριο του 1993 εγκαταλείπει και τη Βουλή και μετά το 1985 εγκαθίσταται και πάλι στο Παρίσι. Ο Φρανσουά Μιτεράν θα του απονείμει το 1996 τον τίτλο του Αξιωματικού της Λεγεώνας της Τιμής.

Την άνοιξη του 1999 διεξάγεται ο πόλεμος στο Κόσοβο. Ο Μίκης διαμαρτύρεται έμπρακτα: δίνει συναυλίες, προσφεύγει στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης και υποβάλλει μήνυση κατά «της πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας τον ΝΑΤΟ για εγκλήματα πολέμου που διέπραξαν κατά τη διάρκεια των βομβαρδισμών». Το 2000 είναι υποψήφιος για το Νομπέλ Ειρήνης. Σύσσωμη η πολιτική και η πνευματική ηγεσία Ελλάδας και Κύπρου στηρίζει την υποψηφιότητα, ενώ στη Νορβηγία, στα γραφεία της Επιτροπής για το Νομπέλ φθάνουν συνεχώς επιστολές από όλα τα μέρη του κόσμου από προσωπικότητες, φορείς και απλούς ανθρώπους.

Τον Σεπτέμβριο του 2003 επιστρέφει στη Μακρόνησο. Kάπου 5.500 θεατές παρακολούθησαν τη συναυλία-ιεροτελεστία που διοργάνωσε.
Τον Αύγουστο του 2004, ο Μίκης Θεοδωράκης εισάγεται στο νοσοκομείο και δεν ήταν σε θέση να παραστεί στη λαμπρή τελετή έναρξης των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004, αλλά η μουσική του ήταν παρούσα.

Θα επακολουθήσει μια περίοδος αναμονής αλλά και απογοητεύσεων για την πορεία που πήραν τα πράγματα. Είχε διατυπώσει ελπίδες και μετά τη νίκη του Κώστα Καραμανλή και μετά την επικράτηση του Γ. Παπανδρέου, αλλά άσκησε σκληρή κριτική στις κυβερνήσεις τους όταν δεν ανταποκρίθηκαν στις εξαγγελίες τους.

Εξέλαβε την προσχώρηση της χώρας στο Μνημόνιο ως πράξη υποδούλωσης στους ξένους και είχε το κουράγιο να σηκώνει και πάλι, στα 86 χρόνια του, τη σημαία της αντίστασης. Την 1η Δεκεμβρίου 2010 ο Μίκης Θεοδωράκης ανακοίνωσε την ίδρυση Κινήματος Ανεξάρτητων Πολιτών με την ονομασία Σπίθα. Παρά την κακή υγεία του και τις άλλες δυσχέρειες που αντιμετώπιζε, ήταν παρών σε αμέτρητες εκδηλώσεις διαμαρτυρίας, ικανοποιώντας μία από τις μεγαλύτερες επιθυμίες του: να πεθάνει όρθιος! Και το κατάφερε – ίσως ο μόνος όρθιος ανάμεσά μας.

Ο Μίκης Θεοδωράκης κατέκτησε ό,τι μπορεί να ονειρευτεί ένας δημιουργός. Κάθε εβδομάδα σε κάποιο σημείο του πλανήτη παίζεται ένα έργο του. Σε αυτό τον πλανήτη κινήθηκε οριζοντίως και καθέτως, γνώρισε και συναναστράφηκε τις μεγαλύτερες προσωπικότητες του 20ού αιώνα και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού και στα δύο ημισφαίρια, στην Ανατολή και τη Δύση. Υπήρξε ακατάβλητος, πηγαίος και πάντα δημιουργικός, αθεράπευτα προοδευτικός, αληθινός αριστερός, μαχόμενος ακόμη και με τις αντιφάσεις του. Μέσα του είχε πολλή Ελλάδα και πολλή αγάπη για τους ανθρώπους. Ακόμη και για τους βασανιστές του. Κανείς δεν ξέρει ότι λίγα χρόνια προτού κλείσει τα μάτια του ανταποκρίθηκε σε μια πρόσκληση του Λαδά και πήγε στο σπίτι του για να τον συγχωρήσει, όπως του ζήτησε ο συνταγματάρχης της χούντας που τον καταδίωξε με μίσος.