«Θέλω να αφήσω αυτόν τον κόσμο σαν κομμουνιστής»

Η σχέση του Μίκη Θεοδωράκη με την Αριστερά ήταν τόσο βαθιά που τον είχε υπερβεί. Ακόμη κι όταν αυτός είχε απομακρυνθεί από αυτή, αυτή εξακολουθεί να έχει αναφορά το έργο του, να υμνεί, να πενθεί, να χορεύει και να θυμάται με τα τραγούδια του, αυτά με τα οποία μελοποίησε τις ιστορίες των ηττημένων, των κυνηγημένων και των εκτοπισμένων.

Ο Θεοδωράκης εντάχθηκε στην Αριστερά το 1940, στην ηλικία των 15 ετών. Στα 17 του βρέθηκε στις τάξεις του ΕΑΜ, στρατευμένος στην Εθνική Αντίσταση και πολύ σύντομα συνελήφθη από τις δυνάμεις κατοχής που τον καταδίκασαν σε θάνατο. Τον Δεκέμβρη του 1944 έλαβε μέρος στην αιματηρή μάχη της Αθήνας ως γραμματέας της ΚΟΒ Νέας Σμύρνης με τον βαθμό του λοχαγού και μετά την ήττα του Δημοκρατικού Στρατού βρέθηκε στη βαθιά παρανομία εν τω μέσω του εμφυλίου πολέμου, να οργανώνει κομμουνιστικούς πυρήνες και τον διαφωτισμό στην ΕΠΟΝ. Ομως το 1946 συνελήφθη και εξορίστηκε αρχικά στην Ικαρία και έπειτα το 1948 ξανά, στη μαρτυρική Μακρόνησο όπου βασανίστηκε άγρια. Η εξορία για τον Θεοδωράκη δεν ήταν μόνο μια τρομερή ανθρώπινη εμπειρία αλλά και μια καλλιτεχνική μετάβαση. «Υπάρχουν δεσμίδες από ζεστές επικλήσεις», έγραφε, «Πράσινες, κίτρινες, μωβ, που ανεβαίνουν από κάθε φυτό. Η θάλασσα φυσά θυμωμένα είτε ήρεμα, τις τυλίγει και τις διευθύνει ψηλά στο υπομονετικό μας σπίτι. Θα έπρεπε να σας μιλήσω γι’ αυτό το σπίτι. Η έκφρασή του αντανακλά τις πτυχές των βασανισμένων βουνών. Εχει κάτι από τον συρτό θρήνο».

Η νίκη του Εθνικού Στρατού τον βρήκε στο Δ’ τάγμα πολιτικών κρατουμένων. Τα όνειρα της νιότης του κομματιάστηκαν κι άρχισε μια εποχή σταδιακής πολιτικής (και συναισθηματικής ίσως;) αποστασιοποίησης από το ΚΚΕ. Το 1950 ολοκλήρωσε τις σπουδές του στο Ωδείο Αθηνών και έφυγε για το εξωτερικό, όπου αφιερώθηκε στη μουσική. Και γύρισε στην Ελλάδα 10 χρόνια μετά, για να εγκαινιάσει ένα νέο κύκλο πολιτικής και καλλιτεχνικής δράσης. Μουσικά με τον «Επιτάφιο» και το «Αξιον Εστί», τα έργα στα οποία η κλασική του παιδεία συνάντησε τα λαϊκά που άκουγε στα ξερονήσια. Και πολιτικά με την ένταξη στην ΕΔΑ και την καθιέρωση των λαϊκών συναυλιών στην επαρχία, με τις οποίες τα τραγούδια του αφυπνίζουν τον λαό σε κάθε άκρη της Ελλάδας, παρά τον αυταρχισμό και τους μηχανισμούς του.

Το 1963 ο Γρηγόρης Λαμπράκης πέφτει νεκρός από τους παρακρατικούς εντολείς των δωσίλογων στη Θεσσαλονίκη κι η ιδέα ότι οι εθνικές πληγές μπορούν να κλείσουν μπαίνει στον πάγο. Ο Μίκης εμπνέεται τη Νεολαία Λαμπράκη και εκλέγεται βουλευτής στη Β’ Πειραιά, ενώ, ταυτόχρονα, το όνομά του ταξιδεύει σε όλο τον κόσμο μαζί με το συρτάκι του Ζορμπά. Γίνεται, πια, διεθνής, σύμβολο της παγκόσμιας Αριστεράς. Και αρχίζουν η ταυτότητά του κι ο λόγος του να συνυπάρχουν στο εθνικό και το διεθνιστικό. Η πλέον ενδεικτική στιγμή της μετάβασης εκείνης είναι η ρήξη των Λαμπράκηδων με την ηγεσία της ΕΔΑ όταν πρότεινε τη χειραφέτηση της ελληνικής Αριστεράς από την ΕΣΣΔ. Παρά τη σύγκρουση παραμένει, ωστόσο, πιστός στην άποψη ότι πάνω από όλα απαιτείται ενότητα.

Την 21η Απριλίου του 1967 περνάει και πάλι στην παρανομία και τη δράση. Κινητοποιείται αμέσως για την ίδρυση πατριωτικού μετώπου και λίγους μήνες μετά συλλαμβάνεται και μεταφέρεται από τη Μπουμπουλίνας, στις φυλακές Αβέρωφ και από εκεί στη Ζάτουνα και τον Ωρωπό. Γράφει ασταμάτητα μουσική και στίχους που καταφέρνει να βγάλει από το στρατόπεδο – ένας από τους θρύλους λέει μάλιστα ότι συνθέσεις και στίχοι του είχαν μεταφερθεί ραμμένα σε φόδρες ρούχων. «Συ λαέ βασανισμένε μη ξεχνάς τον Ωρωπό». Ολη η Ελλάδα έχει τραγουδήσει την εξορία του.

Η διεθνής κινητοποίηση για τη φυλάκισή του φέρνει τη χούντα σε δύσκολη θέση κι αποφασίζει να τον απελάσει. Τον τιμούν όπου πηγαίνει μα με την ελληνική Αριστερά η σχέση του βιώνει κρίση. Εγκατέλειψε το ΚΚΕ Εσωτερικού πολύ γρήγορα, το 1972 και ιδρύει τη Νέα Ελληνική Αριστερά.

Με την κατάρρευση της δικτατορίας, ο Θεοδωράκης ήταν από αυτούς που στήριξαν τη «λύση Καραμανλή», ευρισκόμενος απέναντι από εκείνες τις αριστερές δυνάμεις που ταλανίζονταν από αμφιβολίες. Το 1975 εξελέγη στην ηγεσία της ΕΔΑ τασσόμενος ανοιχτά υπέρ μιας κυβέρνησης εθνικής συνεργασίας και έρχεται σε ρήξη με το ΚΚΕ, παρότι αργότερα, το 1978, τον στήριξε ως υποψήφιο δήμαρχο Αθηναίων και στις επόμενες εκλογές τον εξέλεξε βουλευτή Επικρατείας. Η δεύτερη θητεία, μετά τις εκλογές του 1985, κράτησε μερικούς μήνες μόνο. Και, κόντρα σε όποιον πίστευε ότι η πολιτική του καριέρα έκλεισε, το 1988, με αφορμή το σκάνδαλο Κοσκωτά, πρότεινε τη συγκυβέρνηση Νέας Δημοκρατίας και Αριστεράς. Ηταν, ίσως, η στιγμή που έγινε σαφές ότι η πολιτική του πορεία δεν έκανε κύκλο. Ούτε στροφή. Είχε δικό της χάρτη, άλλο από των υπολοίπων, είχε δικό του GPS.

Ο Θεοδωράκης έζησε στον μεγεθυντικό φακό της δημοσιότητας και τις απαιτήσεις ενός λαού που περίμενε από αυτόν να συμβολίζει τις επιθυμίες της. Γι’ αυτό και κρίθηκε πολιτικά σκληρά, πολύ σκληρά. Στο τέλος όμως μένουν μόνο τα σημαντικά. Στην επιστολή που έστειλε στον Δημήτρη Κουτσούμπα πέρυσι, το έγραψε καλύτερα από όλους ο ίδιος: «Τώρα στο τέλος της ζωής μου, την ώρα των απολογισμών, σβήνουν απ’ το μυαλό μου οι λεπτομέρειες και μένουν τα “Μεγάλα Μεγέθη”. Ετσι βλέπω ότι τα πιο κρίσιμα, τα δυνατά και τα ώριμα χρόνια μου τα πέρασα κάτω από τη σημαία του ΚΚΕ. Για τον λόγο αυτό θέλω να αφήσω αυτόν τον κόσμο σαν κομμουνιστής».