Το σύμβολο μιας χώρας

Κάθε νότα, κάθε στίχος, κάθε συναυλία του κουβαλούν µέσα τους τον ηλεκτρισμό µιας προσωπικότητας που δεν ξεχώριζε την τέχνη από τη ζωή. Ο Μίκης Θεοδωράκης υπήρξε το σύµβολο µιας εποχής διαφορετικών γενιών και μιας πατρίδας. Το φαινόµενο. Στη μετεμφυλιακή Ελλάδα των εξοριών και των κρατητηρίων κατάφερε να γίνει σύμβολο της αντίστασης, ο ήρωας, ο αρχηγός, που στην αυλή του μαζεύονταν οι νέες δυνάμεις μιας πνευματικής και καλλιτεχνικής ελίτ. Ο Μίκης του «Επιταφίου» –  που άλλαξε την ιστορία της λαϊκής μουσικής και έδωσε σημείο εκκίνησης στο «έντεχνο» – είδε στη φωνή του λαϊκού Μπιθικώτση, που είχε γνωρίσει στη Μακρόνησο, τη φωνή του εργάτη και των χιλιάδων θυμάτων της Αριστεράς. «Μόλις διάβασα το ποίημα του Ρίτσου, άρχισα αμέσως να γράφω τα τραγούδια, χωρίς καμία προσπάθεια. Και η μουσική βγήκε όπως την ακούσατε: λαϊκή. Γιατί; Διότι ξεπήδησε από την ανάγκη να σεβαστώ την ποίηση του Pίτσου». Ως γνωστόν, υπήρξε και μια δεύτερη εκδοχή του «Επιταφίου» του από τον Μάνο Χατζιδάκι – ο ίδιος ο Μίκης τού είχε στείλει τον «Επιτάφιο» από το Παρίσι και τον είχε παρακαλέσει να τον ενορχηστρώσει – που κυκλοφόρησε την ίδια εποχή με τη φωνή της Νάνας Μούσχουρη.

ΤΑ ΠΑΙΔΙΚΑ ΧΡΟΝΙΑ. Μίκης (Μιχάλης) Θεοδωράκης, γιος του Γιώργη και της Ασπασίας (Πουλάκη) Θεοδωράκη. Η καταγωγή του πατέρα του ήταν από τον Γαλατά στα Χανιά της Κρήτης και της μητέρας του από το Τσεσμέ της Μικράς Ασίας. Οι γονείς του συναντήθηκαν στη Μικρά Ασία, λίγο πριν από την καταστροφή. Το ζεύγος Θεοδωράκη απέκτησε δύο παιδιά, τον Μίκη και τον μικρότερο Γιάννη (1932).

Το ότι ο πατέρας του ήταν ανώτατος κρατικός υπάλληλος και η οικογένεια μετακόμιζε από τον έναν τόπο στον άλλο (Μυτιλήνη, Γιάννινα, Κεφαλονιά, Πύργος, Πάτρα, Τρίπολη κ.λπ.) έκανε τον νεαρό Μίκη ένα παιδί μοναχικό, που κατέφυγε από νωρίς στη μουσική και στην ποίηση. Ο Μίκης και ο Γιάννης (τον οποίο υπεραγαπούσε και προστάτευε πάντα) θα γύριζαν όλη την Ελλάδα και θα κατέγραφαν εντός τους τις μουσικές, τις συνήθειες, την κουλτούρα της πόλης όπου έμεναν. Σίγουρα και τη μελαγχολία της προπολεμικής επαρχίας. Στους «Δρόμους του Αρχάγγελου» (η πεντάτομη αυτοβιογραφία του στον Κέδρο, 1988-2000) είναι ολοφάνερη η επίδραση που είχε ο Παλαμάς στον έφηβο Θεοδωράκη: «Διαβάζοντας και ξαναδιαβάζοντας στα 15 μου χρόνια τους στίχους του, είχα τη βεβαιότητα ότι έβλεπα, όπως οι μάγισσες στη στρογγυλή γυάλα, τη μέλλουσα ζωή μου. (…) Ο Παλαμάς μιλούσε για τους χαμένους “ξένους” στα σκοτεινά βάθη της ελληνικής επαρχίας. Με έναν τρόπο με δίδαξε ότι το τίμημα της αγάπης είναι το ξύλο και η φυλακή. Ομως ο ποιητής δεν είναι πρόβατο πρόθυμο να ακολουθήσει βελάζοντας από ευγνωμοσύνη τον σφαγέα του. Είναι οδηγός, πλαστουργός, μαχητής. Γιατί η μοναξιά του και η πάλη με τον εαυτό του τον καθαρίζουν απ’ τα ζιζάνια που καθηλώνουν τον λαό στην άσφαλτο και τον ανυψώνουν να αντιμετωπίσει με ξεκούμπωτο πουκάμισο το αγιάζι του κόσμου».

Ο «ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ». Το 1954 φεύγει για το Παρίσι όπου σπουδάζει μουσική ανάλυση και διεύθυνση ορχήστρας. Ολη αυτή η δεκαετία θα είναι δημιουργικότατη. Εκτός του ότι συνθέτει έργα συμφωνικής μουσικής και μουσική δωματίου, γράφει μουσική για το θέατρο και τον κινηματογράφο, ενώ βραβεύεται από το Φεστιβάλ της Μόσχας με το Βραβείο Σοστακόβιτς για τη Σουίτα Νο 1 για πιάνο και ορχήστρα. Το 1960 επιστρέφει στην Ελλάδα. Το φθινόπωρο της ίδιας χρονιάς κυκλοφορεί από την Colubia ο «Επιτάφιος» σε μια Ελλάδα που τον αγκαλιάζει αμέσως. Και δεν είναι περίεργο. Μετά τον πόλεμο, τον Εμφύλιο, το κυνήγι των αριστερών, οι στίχοι του Ρίτσου εκφράζουν την επιτακτική ανάγκη για κοινωνική αλλαγή. Ο Θεοδωράκης μαγεύεται (πάντα ο λόγος των ποιητών είναι το εφαλτήριό του) και γράφοντας τη μουσική κάνει έναν «επαναστατικό» συνδυασμό για τα μουσικά δεδομένα της εποχής: η ποίηση ενός διανοουμένου και η μουσική ενός διανοουμένου αποδίδονται από την «ξύλινη» φωνή ενός λαϊκού τραγουδιστή ενώ συνοδεύονται από τον ήχο ενός «παρεξηγημένου» (και μη αποδεκτού στα αστικά στέκια) οργάνου. Στο μπουζούκι, λοιπόν, ο κορυφαίος Μανώλης Χιώτης, τραγούδι ο Μπιθικώτσης. Και οι δύο κουβαλούν μέσα τους την κουλτούρα του ρεμπέτικου, αν και οι ίδιοι, και κυρίως ο Χιώτης, πίστευαν σε έναν πιο εξευγενισμένο, «δυτικό» τρόπο παιξίματος. Αλλωστε ο Χιώτης ήδη είχε κάνει το βήμα του προς τη δυτική μουσική, βάζοντας στο μπουζούκι του την τέταρτη χορδή. «Ο Θεοδωράκης, πάντα πολιτικά συνειδητοποιημένος, πάντα με το μέρος του προλεταριάτου, έλεγε ότι επέλεξε τον Μπιθικώτση γιατί διέθετε τη φωνή του “κοινού άντρα, τη φωνή που ακούς στον δρόμο, τη φωνή του οικοδόμου, του ταξιτζή, τη φωνή που τραγουδάει γιατί αγαπάει το τραγούδι”» διαβάζουμε στο βιβλίο του Νίκου Παπανδρέου «Μίκης και Μάνος, η ιστορία δύο συνθετών». Ο «Επιτάφιος» πουλάει χιλιάδες δίσκους και το όνομα του Θεοδωράκη φτάνει και στο τελευταίο χωριό της Ελλάδας, εκφράζοντας (με τον πιο αποτελεσματικό τρόπο) την αρχόμενη δύναμη της ελληνικής Αριστεράς. Το 1964 έρχεται και η διεθνής αναγνώριση. Η σύνθεση της μουσικής του για την ταινία του Μιχάλη Κακογιάννη «Zorba the Greek» κάνει την ελληνική μουσική να ταξιδέψει και στις πιο απομακρυσμένες περιοχές του κόσμου.

Ολη η δεκαετία του 1960 είναι παραγωγικότατη, αλλά εδώ ξεχωρίζει το «Αξιον εστί», σε ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη, το χειρόγραφο του οποίου ο ποιητής στέλνει στο Παρίσι, όπου μένει ο συνθέτης με την οικογένειά του. Από τις σημειώσεις του για το έργο (1964) μαθαίνουμε: «Αφού το ρούφηξα μονομιάς, απ’ την πρώτη ως την τελευταία λέξη, βάλθηκα να το μελοποιήσω. Ισως στην αρχή να είχα την πρόθεση να μην αφήσω απέξω κανένα στίχο… Στίχοι όπως το “Ενα το χελιδόνι”, “Της αγάπης αίματα”, “Ανοίγω το στόμα μου”, “Της δικαιοσύνης ήλιε νοητέ”, “Ναοί στο σχήμα τ’ ουρανού” με τράβηξαν σα μαγνήτες. Τους μελοποίησα αμέσως κι άρχισα πάλι να τους τραγουδώ προς μεγάλη χαρά της μικρής Μαργαρίτας και απελπίζοντας τη Μυρτώ μέσα σε κείνο το μικροσκοπικό δωμάτιο, στο οποίο έπρεπε να τα κάνουμε όλα… Πρέπει να είχα δύο πρότυπα: Το ένα ήταν τα ορατόρια του Μπαχ. Εκεί που έχουμε τις άριες, τα ρετσιτατίβα και τα κοράλ. Το άλλο ήταν η λειτουργία, όπου έχουμε τις ψαλμωδίες των ιερέων, την ανάγνωση των Ευαγγελίων και τα τροπάρια του δεξιού και του αριστερού ψάλτη». Η πρώτη εκτέλεση του έργου γίνεται τον Μάρτιο του 1964 στο REX και συμπίπτει με τις εκλογές, στις οποίες συμμετείχε ο Θεοδωράκης ως υποψήφιος βουλευτής της ΕΔΑ στη Β’ Πειραιώς, στην έδρα του Γρηγόρη Λαμπράκη.

Σε αυτή τη δεκαετία εκδίδονται επίσης και άλλοι κύκλοι τραγουδιών: «Αρχιπέλαγος» (Γκάτσος, Ελύτης, Γιάν. Θεοδωράκης, Δημ. Χριστοδούλου, Πάνος Κοκκινόπουλος και Μίκης Θεοδωράκης), «Πολιτεία» σε ποίηση Λειβαδίτη, Χριστοδούλου, οι «Λιποτάκτες» (σε ποίηση Γιάννη Θεοδωράκη), «Μικρές Κυκλάδες» (σε ποίηση Ελύτη) αλλά και τραγούδια για θεατρικές παραστάσεις όπως η «Ομορφη πόλη» (σε στίχους Δημ. Δασκαλόπουλου για την ομώνυμη επιθεώρηση σε κείμενα Μποστ και σκηνοθεσία Κακογιάννη), «Το τραγούδι του νεκρού αδελφού» (1962) σε σκηνοθεσία Πέλου Κατσέλη, η «Γειτονιά των Αγγέλων» σε σκηνοθεσία Καμπανέλλη.

ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΝΟΜΙΑ. Το 1967, με το πραξικόπημα των συνταγματαρχών, η μουσική του απαγορεύεται κι εκείνος βρίσκεται στην παρανομία. Η αντιστασιακή του δράση αρχίζει δυο μέρες μετά και η σύλληψη και φυλάκισή του γίνονται κάποιους μήνες αργότερα. Μέσα στις φυλακές (Μπουμπουλίνας) τον Αύγουστο του 1968 συνθέτει την «Κατάσταση πολιορκίας» και το «Ο ήλιος και ο χρόνος». Στις φυλακές Αβέρωφ, αργότερα, ολοκληρώνει τα «Επιφάνεια» (Σεφέρης) και τα «Τραγούδια του Ανδρέα». Στο Βραχάτι, όπου θα βρεθεί μόλις τον αμνηστεύουν, γράφει τη «Νύχτα του θανάτου» και το «Η αδελφή μας Αθηνά» που αποτέλεσε βάση για την 7η Συμφωνία του. Στη Ζάτουνα, όπου τον εξορίζουν αργότερα αλλά του επιτρέπουν να πάρει μαζί του την οικογένειά του και το πιάνο του, γράφει τις «Αρκαδίες» (Νο 2 και Νο 3) σε ποίηση Ελευθερίου, το «Πνευματικό εμβατήριο» και σε μυστικές συνεννοήσεις με το εξωτερικό βάζει τις βασικές γραμμές για το «Ζ». Στα στρατόπεδα του Ωρωπού, όπου τον μεταφέρουν μετά, βάζει τις βάσεις για τα «Τραγούδια του αγώνα». Το ’69 αφήνεται ελεύθερος και το ’70 φεύγει για το Παρίσι, όπου συνεχίζει την αντιδικτατορική του δράση, ταξιδεύοντας σε όλον τον κόσμο. Κάθε του συναυλία, κάθε του εμφάνιση – σε συνέδρια, συγκεντρώσεις, πολιτικές συναντήσεις – έχει έναν και μοναδικό σκοπό: να ενημερώσει και να ξεσηκώσει τον κόσμο κατά του «εγκλήματος» που γίνεται στην Ελλάδα. Ευρώπη (Δυτική και Ανατολική), Κεντρική και Λατινική Αμερική, Καναδάς, Αυστραλία – πάνω από 1.000 συναυλίες την περίοδο ’70-’74 – «βλέπουν» στο πρόσωπό του έναν αγωνιστή-σύμβολο, έναν πνευματικό ηγέτη διεθνούς εμβέλειας, ενώ οι μουσικές του γίνονται σύμβολο κάθε αγωνιζόμενου λαού.

Το έργο που εκφράζει καλύτερα εκείνες τις δύσκολες αλλά ένδοξες μέρες είναι το «Canto General» (σε ποίηση Πάμπλο Νερούδα) και τα «Λιανοτράγουδα της πικρής πατρίδας» (σε ποίηση Ρίτσου). Το τρίτο έργο που έγραψε εκείνη την περίοδο, οι «Μπαλάντες» σε ποίηση Αναγνωστάκη – τουλάχιστον τα μισά τραγούδια γράφτηκαν στο Ντουμπρόβνικ -, αναδεικνύει τον λυρισμό και την τραυματισμένη του ευαισθησία αλλά και την επίδραση που είχε πάνω του η μουσική του Χατζιδάκι. Μέσα από αυτά θα γνωρίσουμε μια νέα φωνή που θα κάνει την εμφάνισή της για πρώτη φορά, τη Μαργαρίτα Ζορμπαλά, στα τρία διαμάντια «Δρόμοι παλιοί», «Οι στίχοι αυτοί» και «Οταν μια άνοιξη».

ΜΕ ΤΗ ΝΕΟΤΕΡΗ ΓΕΝΙΑ. Στις τελευταίες δεκαετίες τα τραγούδια του Μίκη (κυρίως εκείνα του ’60 και του ’70) φορτίζονται με την ένταση και το συναίσθημα μιας εποχής που νοσταλγεί ό,τι δεν έζησε. Η μουσική του είναι πλέον κομμάτι του πολιτιστικού DNA περνώντας υλικό και έμπνευση στις νεότερες γενιές. Το 1981 συνεργάζεται με τον Γιώργο Νταλάρα στο «Ραντάρ» (στίχοι Κώστας Τριπολίτης), όπου ξεχωρίζουν το ομότιτλο, το «Ξημερώνει», η «Αγάπη» και η «Σύνοψη». Στα «Πικροσάββατα» (1984) με τον Δημήτρη Μητροπάνο (σε στίχους Λευτέρη Παπαδόπουλου). Ακολουθεί η «Πολιτεία Γ’» (1994) με τον Μανώλη Μητσιά και τη Δήμητρα Γαλάνη (σε στίχους των Λίνας Νικολακοπούλου, Μάνου Ελευθερίου, Δημήτρη Κεσίσογλου) και το «Ασίκικο πουλάκι» (1996) με τον Βασίλη Λέκκα, σε στίχους Μιχάλη Γκανά.

Πρεσβευτής της ειρήνης

Το ένα πόδι στην Ελλάδα, το άλλο στο εξωτερικό. Νέοι δίσκοι στην Ελλάδα, κύκλοι συναυλιών στο εξωτερικό. Το 1995 εγκαθίσταται στο Παρίσι και λίγους μήνες μετά, γίνεται η παγκόσμια πρώτη της όπερας «Ηλέκτρα» στο Λουξεμβούργο (στο πλαίσιο Λουξεμβούργο, Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης) με την όπερα Βιέλκι του Πόζναν. Αεικίνητος, πληθωρικός, γεμάτος ενέργεια, αρχίζει νέο γύρο συναυλιών έχοντας κοντά του τη Μαρία Φαραντούρη και τον Λάκη Καρνέζη, γιατί Θεοδωράκης εκείνα τα χρόνια, εκτός από ιδιοφυής μουσικός σήμαινε «πρεσβευτής της ειρήνης», προσωπικότητα διεθνούς κύρους, υπερασπιστής των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Μέσα σ’ αυτή τη δεκαετία δίνει συναυλίες στην Ευρώπη ως μέλος της Διεθνούς Αμνηστίας, αγωνίζεται για τα ανθρώπινα δικαιώματα (κυρίως για τη γειτονική Αλβανία και Τουρκία), ως πρόεδρος Διεθνούς Επιτροπής στο Παρίσι καταβάλλει προσπάθειες για την απελευθέρωση των τούρκων ηγετών της αντιπολίτευσης Κουτλού και Σαργκίν, και παίρνει δυναμικά θέση σε όλα τα σημαντικά γεγονότα της εποχής (ελληνοτουρκική φιλία, σεισμοί, βομβαρδισμοί στη Γιουγκοσλαβία, υπόθεση Οτζαλάν, πόλεμος στο Αφγανιστάν, πόλεμος στο Ιράκ κ.λπ.). Η φιλία του με τον Ζουλφού Λιβανελί και οι συναυλίες που δίνουν μαζί, ενισχύουν τον ρόλο του άτυπου πρεσβευτή της ειρήνης. Το 1999 δίνει την παγκόσμια πρεμιέρα της τελευταίας του όπερας «Αντιγόνη» (στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών) με την Τζένη Δριβάλα στον ρόλο της Αντιγόνης και τον Λουκά Καρυτινό να διευθύνει την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών, αλλά δεν ξεχνά και το τραγούδι, και μάλιστα το τραγούδι που θα τον φέρνει σε επαφή με το ευρύτερο κοινό. Ούτε κολλάει στις ετικέτες που επιβάλλουν τα μουσικά «πηγαδάκια» της κάθε εποχής. Η συνεργασία του με την – ποπ – Αλέξια καταγράφεται σε ένα CD του 1998, που περιέχει τα παλιά του τραγούδια σε νέες εκτελέσεις. Λίγους μήνες νωρίτερα έχει δει το φως μια καινούργια του δουλειά, σε στίχους Λευτέρη Παπαδόπουλου και ερμηνεύτρια τη Μαρία Φαραντούρη, με τον τίτλο «Σερενάτες» (σε ενορχηστρώσεις Γ. Σπάθα) με τραγούδια που άρχισαν να γράφονται γύρω στο 1985, ολοκληρώθηκαν το 1997 και κυκλοφόρησαν έναν χρόνο μετά. Εντός και το πασίγνωστο «Κάποτε θα ‘ρθουν να σου πουν» που γράφτηκε το 1978 και ερμηνεύτηκε από τον Παύλο Σιδηρόπουλο.