Το ΠΑΣΟΚ δεν ήταν εκεί

«Εχεις κάμερα;», ρώτησε ένας από τους παρισταμένους τον φωτορεπόρτερ που κάτω από τον ίσκιο της εισόδου του Α’ Νεκροταφείου τακτοποιούσε τον εξοπλισμό του. «Αν δεις το στεφάνι του ΠΑΣΟΚ, βγάλ’ το μια φωτογραφία. Ξέρω πως δεν ταιριάζει στο αφήγημά σας, αλλά αξίζει να υπάρχει μια φωτογραφία». Η πικρία για το κόμμα, που γύρισε την πλάτη στο «νούμερο δύο», ήταν έκδηλη. Δεν είχε νόημα η αντιπαράθεση εκείνη τη στιγμή, ούτε κανένα επιχείρημα – το κατευόδιο κάθε ανθρώπου, ό,τι κι αν έκανε στη ζωή του, είναι ιερό. Το πασοκικό στεφάνι, η μόνη θεσμική κομματική εκπροσώπηση, ήταν μέσα στον ναό, πλάι στο φέρετρο του Ακη Τσοχατζόπουλου. Η σημαία του ΠΑΣΟΚ, μια παλιά πράσινη παραδοσιακή σημαία, τον συνόδευσε στην τελευταία του κατοικία.

Σε απόλυτη ησυχία, όταν πια η τελετή είχε τελειώσει, οι πρώτες νότες του «Καλημέρα, ήλιε» σταμάτησαν το χειροκρότημα που ήρθε με την έξοδο από το παρεκκλήσι των Αγίων Θεοδώρων. Με τα κεφάλια κατεβασμένα, σε απόλυτη ησυχία σαν σε προσευχή, όλοι άκουγαν προσεκτικά τη φωνή του Γιώργου Νταλάρα πεντακάθαρη από τα μεγάφωνα. Κανείς δεν έβγαζε άχνα, δεν υπήρξε κανένας άλλος επικήδειος. Αν ο χρόνος είχε σταματήσει το 1996, αν με έναν μαγικό τρόπο κανείς δεν θυμόταν όσα έγιναν μετά, το Α’ Νεκροταφείο θα ήταν γεμάτο κόσμο, φίλους και εσωκομματικούς αντιπάλους, που θα αποχαιρετούσαν έναν πολιτικό που συνέδεσε τη ζωή του και την πορεία του με το ΠΑΣΟΚ – κάποιον που, τον συμπαθούσες ή όχι, παραλίγο να γίνει πρόεδρος του κόμματος και πρωθυπουργός.

Απουσίες. Τα 25 χρόνια απόστασης, όμως, έκαναν περισσότερα για τον Τσοχατζόπουλο παρά για τον «σύντροφο Ακη». Η πραγματικότητα της σύλληψης, λίγο πριν από τις εκλογές του 2012, και της καταδίκης για δωροδοκία και ξέπλυμα μαύρου χρήματος ήταν εύλογα ανυπέρβλητο εμπόδιο. Η αποστασιοποιημένη ανακοίνωση του Κινήματος Αλλαγής, που τόση σκόνη σήκωσε, προοικονομούσε τις ηχηρές απουσίες του επίσημου κόμματος και των επιτελικών στελεχών, βουλευτών και πρώην συντρόφων, από την κηδεία. Απόντες και όσοι γνωστοί «τσοχατζοπουλικοί» βρίσκονται σήμερα στον ΣΥΡΙΖΑ, που δεν θέλει να συνδέεται με «αυτό το ΠΑΣΟΚ». Είχαν ήδη επιβεβαιώσει την επιλογή με τη σιωπή τους στην αναγγελία του θανάτου του ακόμα κι εκείνοι που βρίσκονταν ευλαβικά στο πλάι τού πρώην υπουργού μέχρι που πια δεν γινόταν άλλο. Τα στεφάνια ήταν λίγα και τα περισσότερα προσωπικά: από τα παιδιά και τα εγγόνια του, από τις συντρόφους του και την ευρύτερη οικογένεια. Δύο ξεχώριζαν: ένα που έγραφε «Το ΠΑΣΟΚ δεν είναι πια εδώ» και ένα ακόμα, από την Κύπρο, για «τον άνθρωπο που πρόσφερε».

Οσοι ήρθαν, πάντως, στο Α’ Νεκροταφείο δεν ήταν πολλοί. Δεν είναι καν βέβαιο πως ήρθαν για τον Τσοχατζόπουλο. Ολοι τους προτιμούσαν να μιλούν με «αν». Τι θα γινόταν αν το αποτέλεσμα σε εκείνο το συνέδριο ήταν διαφορετικό, τι θα γινόταν αν δεν είχε έρθει η κρίση, τι θα γινόταν αν ο εκλιπών «ήταν λίγο πιο προσεκτικός». «Αν σηκωνόταν ο πρόεδρος, αν έβλεπε, τι θα έλεγε;», αναρωτιόταν φωναχτά μια γυναίκα στην παρέα της καθώς η πομπή περνούσε μπροστά από τον τάφο του Ανδρέα Παπανδρέου. «Αν έρχονταν, τι θα γινόταν; Ντρέπονται; Θα τους έκαναν νταντά;», ρωτούσε ένας ηλικιωμένος τον φίλο του. Οι άνθρωποι αυτοί, σε αυτό το τελευταίο αντίο, δεν έβλεπαν έναν καταδικασθέντα ή έναν απατεώνα, αλλά κάποιον που «πλήρωσε για όλους» – παραδόξως, με αυτό το επιχείρημα παραδέχονταν εμμέσως πως ο Τσοχατζόπουλος δεν ήταν ούτε αθώος ούτε θύμα πολιτικής δίωξης, όπως ισχυριζόταν μέχρι το τέλος.

Οι εχθροί. Για όσους χθες το πρωί έσπευσαν να αποχαιρετήσουν τον Ακη Τσοχατζόπουλο, οι εχθροί ήταν πολλοί: τα επάρατα ΜΜΕ, που τον καταδίκασαν στη συνείδηση του κόσμου, η Δικαιοσύνη, που έσπευσε να τον τιμωρήσει ενώ «άλλοι έκαναν χειρότερα», το ΠΑΣΟΚ, που τον εγκατέλειψε στη δύσκολη στιγμή. Ηταν εκείνοι οι άνθρωποι που αρνούνται, έως και σήμερα, να παραδεχτούν πως έκαναν λάθος επενδύοντας πάνω στον Τσοχατζόπουλο. Σύντροφοι που βάζουν πρώτα τις δικές τους αναμνήσεις και επιλογές και έπειτα τα γεγονότα. Εκπροσωπούσαν ένα ΠΑΣΟΚ που χάθηκε όταν ο Τσοχατζόπουλος σταμάτησε να είναι σημείο αναφοράς, που δεν δικαιώθηκε ούτε θα δικαιωθεί, γιατί αποτελεί την πλευρά για την οποία ακόμα και σήμερα η δημοκρατική παράταξη κάνει τη μεγαλύτερη αυτοκριτική. Μαζί με τον Τσοχατζόπουλο έθαβαν το πολιτικό παρελθόν τους και έκλειναν ένα κεφάλαιο της μεταπολιτευτικής πολιτικής ιστορίας που δεν έχει ευτυχισμένο τέλος.

Τώρα που ο Τσοχατζόπουλος έφυγε, ωστόσο, μπορεί να σταματήσει και η αέναη αναμέτρηση του ΠΑΣΟΚ με το παρελθόν του. Γιατί το μόνο βέβαιο είναι πως όσοι δεν πήγαν στην κηδεία του το έκαναν απόλυτα συνειδητά: το κόμμα που χτυπήθηκε περισσότερο για τα πεπραγμένα των στελεχών του, που συμβολικά καταστράφηκε από τη δικαστική του περιπέτεια, προσπαθεί εδώ και χρόνια να ξεπεράσει την οπτική που απέκτησαν γι’ αυτό οι πολίτες από την αρχή της οικονομικής κρίσης. Αν έχει μια ελπίδα να το καταφέρει, αυτή είναι κοιτώντας μπροστά και όχι πίσω.