Η επανάσταση ή θα είναι οικολογική ή δεν θα υπάρξει

Ο Αντουάν Σοπό και η Λενά Μπαλό υποστηρίζουν την ανάγκη να συγκροτηθούν «γήινες συμμαχίες». Να συνασπιστούν δηλαδή οικολόγοι και ακτιβιστές γύρω από ορισμένους κοινωνικούς αγώνες. Για να αλλάξει όμως ο χαρακτήρας αυτών των αγώνων, ο συνασπισμός αυτός πρέπει να περιλαμβάνει ακόμη ορισμένα προστατευόμενα ζωικά και φυτικά είδη, αλλά και δάση, ποταμούς, ωκεανούς. Αυτό εννοούν οι δύο συγγραφείς με τον τίτλο που έδωσαν στο καινούργιο τους βιβλίο: «Δεν είμαστε μόνοι.» (εκδ. Seuil). Οτι πρέπει να συμφιλιώσουμε τις οικογένειες που έχει χωρίσει η πολιτική οικολογία. Οτι πρέπει να δράσουμε μαζί με τη φύση εναντίον εκείνων που την καταστρέφουν.

Το λένε και το ξαναλένε δεκαετίες τώρα όλοι οι ειδικοί, το αναφέρει με ωμό και κατηγορηματικό τρόπο η τελευταία έκθεση της Διακυβερνητικής Διάσκεψης για την Κλιματική Αλλαγή, το ζούμε ήδη στην καθημερινότητά μας με τους καύσωνες, τις φωτιές και τις πλημμύρες: η Γη εξαντλείται. Η θερμοκρασία ανεβαίνει, οι πάγοι λιώνουν, οι πρώτοι κλιματικοί πρόσφυγες είναι δίπλα μας. Αλλά υπάρχει χρόνος. Μπορούμε να αντιδράσουμε. Κάθε τόνος διοξειδίου του άνθρακα ή μεθανίου που διοχετεύουμε στην ατμόσφαιρα αυξάνει τη συχνότητα και την ένταση των ακραίων καιρικών φαινομένων. Ισχύει όμως και το αντίστροφο: αν ληφθούν μέτρα για τη μείωση αυτών των εκπομπών, η κλιματική αλλαγή θα συγκρατηθεί.

Για να παραφράσουμε λοιπόν τον Νίκο Πουλαντζά, η επανάσταση ή θα είναι οικολογική ή δεν θα υπάρξει. Αλλά ο καθένας βλέπει με διαφορετικό τρόπο αυτή την επανάσταση. O Eμανουέλ Μακρόν, ας πούμε, χαιρέτισε με ενθουσιασμό την έκθεση της Διάσκεψης, μια εβδομάδα νωρίτερα όμως η κυβέρνησή του είχε καταδικαστεί από το Συμβούλιο της Επικρατείας επειδή δεν κάνει αρκετά για την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής. Διόλου περίεργο: η κινητοποίηση των Κίτρινων Γιλέκων, που ξεκίνησε τον Δεκέμβριο του 2018 λόγω της επιβολής φόρου στον άνθρακα, ανάγκασε τον γάλλο πρόεδρο να βάλει σε δεύτερη μοίρα τις οικολογικές του ευαισθησίες.

Αλλοι θεωρούν ότι η μάχη για την προστασία του περιβάλλοντος συνδέεται άρρηκτα με τη μάχη κατά του καπιταλισμού. Σε συνέντευξή τους στη Monde, ο Αντουάν Σοπό και η Λενά Μπαλό απορρίπτουν την αυτάρκεια και τον ανθρωποκεντρισμό του κλασικού μαρξισμού, «ο οποίος αρνείται να δει ότι τα έμβια όντα είναι στρατευμένα στη λειτουργία του καπιταλισμού και ταυτόχρονα συμμετέχουν στις πολιτικές συγκρούσεις». Αν ο καπιταλισμός είναι ένας συγκεκριμένος τρόπος οργάνωσης των σχέσεων ανάμεσα στους ανθρώπους και τα υπόλοιπα όντα στον ιστό της ζωής, σημειώνουν, ο πολιτικός ανταγωνισμός για την ύπαρξη δεν αντιπαραθέτει μόνο τους προλετάριους και τους καπιταλιστές, αλλά είναι ένας πόλεμος των οικολογιών που αφορά τα πυρηνικά εργοστάσια, τα μεταλλαγμένα φυτά, τη διατροφή χαμηλού κόστους, την αόρατη οικιακή εργασία, τα υπερταχέα δίκτυα πληροφορικής, τα φυλακισμένα ζώα.

Ωραία όλα αυτά. Αλλά τι εννοούν στην πράξη οι δύο γάλλοι ακτιβιστές όταν μιλούν για πολιτικές συμμαχίες με τη φύση; Με ποιον τρόπο οι ψαραετοί και οι αμάραντοι θα συμμαχήσουν με τους αντιπάλους οικολογικά καταστροφικών σχεδίων; «Στο Σαν Φρανσίσκο, οι guerrilla grafters μπολιάζουν παράνομα τα καλλωπιστικά δέντρα των φτωχών περιοχών με σπόρους οπωροφόρων δέντρων, ώστε να γίνουν και πάλι παραγωγικά και να αντιμετωπιστεί η διατροφική κρίση που μαστίζει τις μητροπόλεις. Στη Γαλλία, ορνιθολόγοι που εκτρέφουν κατσίκια εγκατέστησαν συστήματα σίτισης προστατευόμενων αρπακτικών πτηνών για να εμποδίσουν ένα οικολογικά προβληματικό πρόγραμμα βιομηχανικών αιολικών πάρκων. Στον Ανω Λίγηρα, μια ομάδα οικολόγων που αντιτίθενται στην κατασκευή ενός αυτοκινητόδρομου έσπειρε πάνω από ένα εκατομμύριο σπόρους, μεταξύ των οποίων και μιας προστατευόμενης ποικιλίας δημητριακών, σε εύφορα εδάφη που προορίζονταν για τσιμεντοποίηση».

Ο Αντουάν και η Λενά δεν αρκούνται να μιλούν για την υπερθέρμανση του πλανήτη. Ο δίκαιος αυτός αγώνας για την ατμόσφαιρα, τονίζουν, δεν πρέπει να μας κάνει να ξεχνάμε το έδαφος κάτω από τα πόδια μας και την «κατάσχεσή» του στο όνομα της παραγωγικότητας. Οταν καλούν λοιπόν σε «εξεγέρσεις της Γης» εννοούν δύο πράγματα: την ανάκτηση εδαφών για τη διαφορετική αξιοποίησή τους και την απελευθέρωση εδαφών ώστε να δοθεί χώρος και χρόνος στους άλλους κατοίκους αυτού του πλανήτη να αναγεννηθούν.

Η έννοια του «οικείου»

Τζέισον Μουρ (1971 – )

Μαθητής και διάδοχος του Αριστοτέλη, ο φιλόσοφος και βοτανολόγος Θεόφραστος είχε παρατηρήσει ότι τα φυτά αναπτύσσονται καλύτερα στον «οικείο τόπο» τους. Καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Μπινγκχάμτον και συγγραφέας του βιβλίου «Ο καπιταλισμός στον ιστό της ζωής: οικολογία και συσσώρευση κεφαλαίου», ο Τζέισον Μουρ χρησιμοποιεί το πρώτο συνθετικό αυτού του όρου για να περιγράψει τη δημιουργική, ιστορική και διαλεκτική σχέση του ανθρώπου με την υπόλοιπη φύση. Η βαθύτερη φιλοδοξία του όμως είναι να κατανοήσει τον ρόλο της λεηλασίας της φύσης τόσο στην ανάπτυξη του καπιταλισμού, τον οποίο θεωρεί κύριο υπεύθυνο για τις σημερινές περιβαλλοντικές ανισορροπίες, όσο και στην ανάδειξη των δομικών του ορίων. «Για να παραφράσω τον Μαρξ», γράφει στο βιβλίο του, «ο άνθρακας είναι ο άνθρακας. Υπό ορισμένους συσχετισμούς μόνο γίνεται ορυκτό καύσιμο».