Μετά την καταστροφή

Πατήρ Βασίλειος Θερμός

Αλλαγή μέσα από την ήττα

Ενα ακόμη σχόλιο για τη συμφορά; Μα, ειπώθηκαν τόσα για τα λάθη μας και την αδιαφορία μας. Ομως, αφού μου ζητήθηκε, θέλω αυτή τη φορά να αποπειραθώ να σχηματίσω τη συνολική εικόνα.

Η κοινωνία μας βγήκε λαβωμένη από την παρατεταμένη απομόνωση. Και ως κληρικός και ως ψυχίατρος είχα το θλιβερό προνόμιο να αντικρίζω τις πληγές στην πρώτη γραμμή. Η ψυχική υγεία πλησίασε το «κόκκινο». Η ανασφάλεια και η εσωτερική ένταση κορυφώθηκαν.

Και κατόπιν ήλθε η καταιγίδα της εγκληματικότητας. Με προφίλ καρικατούρας «ανδρισμού» που θυμώνει όταν δεν ελέγχει. Και η τοξικότητα μπήκε στα σπίτια από τις τηλεοράσεις και δηλητηρίασε κάθε ηλικία. Και τα παιδιά.

Και εκεί που όλοι περίμεναν μια ανάσα διακοπών και χαλάρωσης, ενέσκηψε η συμφορά. Αφανισμός φύσης και περιουσίας.

Οταν τα χτυπήματα είναι απανωτά και δεν μεσολαβούν επαρκή διαστήματα για τον μεταβολισμό τους, η τοξικότητα πολλαπλασιάζεται. Ενας λόγος παραπάνω για να αναλογιστούμε.

Οι παραπάνω τρεις πτυχές της ασφυξίας μας δεν αποτελούν μόνο τρεις κακοτυχίες – αυτό είναι αναντίρρητο. Ομως ξεμπερδεύουμε εύκολα, και απαράδεκτα, αν το δούμε έτσι. Πρόκειται ταυτόχρονα και για τρεις ήττες μας.

Ως προς την πανδημία, αποτελεί ήττα της κοινωνίας μας ότι διαθέτει τόσους πολλούς αρνητές.

Σχετικά με τις γυναικοκτονίες, είναι ξεκάθαρη ήττα η ύπαρξη τόσων κυριαρχικών ανδρών.

Και για τις πυρκαγιές; Εδώ ήττα μας συνιστά η υποτυπώδης περιβαλλοντική μας συνείδηση.

Με άλλα λόγια, είναι ακόμη σε απαράδεκτο βαθμό μεγάλα τα ποσοστά του πληθυσμού που δεν έχουν πάρει στα σοβαρά την κλιματική αλλαγή. Που δεν πιστεύουν ουσιαστικά στην ισότητα των φύλων. Που υιοθετούν κάθε παράνοια, αρκεί να φανούν αυτοί έξυπνοι και οι άλλοι χαζοί. Που διατηρούν εχθρική σχέση με τον νόμο. Που καυχώνται για την αντισυστημικότητά τους. Που οχυρώνονται γύρω από τον ατομισμό τους και ας πάνε να πνιγούν όλοι.

Αλλά, οι ταλαίπωροι, δεν αντιλαμβάνονται τους φυσικούς και ψυχολογικούς νόμους με τους οποίους λειτουργεί η κοινωνία. Οτι είναι αδύνατο να περιφράξει κάποιος τη ναρκισσιστική του ευφορία εις βάρος του άλλου, αφού εξαρτώμαστε ο ένας από τον άλλον. Η πανδημία μάς το έδειξε όσο πιο καθαρά γινόταν, και όμως υπάρχουν συμπολίτες μας που δεν έχουν λάβει ακόμη το μήνυμα…

Σπαταλούμε νερό και νομίζουμε ότι μόνη συνέπεια είναι η χρέωση του λογαριασμού μας. Χαζεύουμε στα σόσιαλ μίντια αντί να διαβάζουμε ωριμοποιά βιβλία και δεν συνειδητοποιούμε ότι αυτό ρηχαίνει την προσωπικότητά μας. Χαζογελάμε προπονώντας αγοράκια να λένε σεξιστικά στερεότυπα και αγνοούμε ότι έτσι προετοιμάζουμε κάποτε την κόλαση μιας γυναίκας. Δεχόμαστε παθητικά την κακή διατροφή των παιδιών μας και δεν θέλουμε να ξέρουμε ότι κάποια άλλα παιδιά θα πληρώσουν για την κακή υγεία τους όταν θα είναι ενήλικες μέσω των ασφαλιστικών ταμείων.

Τα φαινόμενα είναι σύνθετα και δυστυχώς στερούμαστε μιας παιδείας η οποία θα μας μάθει να σκεφτόμαστε σύνθετα. Η παιδεία αυτή δεν έχει σχέση μόνο με το περιεχόμενο – φυσικά και χρειαζόμαστε καλύτερη σύνδεση των σχολείων με την επιστήμη.

Η παιδεία που μας λείπει είναι γλωσσική, νοητική, πολιτισμική, σπουδή στις ιδέες και στην αλληλοσυσχέτισή τους. Είναι η παιδεία εκείνη που δεν αφήνει τόσους απόφοιτους Λυκείου λειτουργικά αναλφάβητους, αλλά αντίθετα δίνει όρεξη για μια διαρκή αυτομόρφωση.

Η μεγάλη ευκαιρία χάθηκε στους Ολυμπιακούς του 2004. Το κοινωνικό κεφάλαιο που τότε αναπτύχθηκε (αυτοπεποίθηση, εθελοντισμός, μείωση επαρχιωτισμού και ευρύτερη οπτική) πετάχτηκε στα σκουπίδια. Τότε είχαμε τη δυνατότητα να εμπνεύσουμε μια στρατηγική αλλαγής. Είναι έργο που διαπερνά πολλούς τομείς της δημόσιας ζωής και δεν εξαντλείται στο βεληνεκές μιας κυβέρνησης. Αλλά κάποιος πρέπει να το αρχίσει.

Η ζωή «τιμωρεί». Οταν πετάς τις ευκαιρίες, τα πράγματα κάποια στιγμή θα γίνουν χειρότερα.

Αλλά και πάλι μπορούμε! Ο Σολζενίτσιν έγραψε πως «οι λαοί έχουν ανάγκη και από ήττες». Αν τις αξιοποιήσουν σωστά, ανακάμπτουν και μεταμορφώνονται. Ολα είναι θέμα βούλησης.

Ο π. Βασίλειος Θερμός είναι ψυχίατρος παιδιών και εφήβων, αναπληρωτής καθηγητής Ανωτάτης Εκκλησιαστικής Ακαδημίας Αθήνας

Νίκος Δρόσος

Ο αγώνας της ανάκαμψης

Οι εικόνες από τις φωτιές σε Αττική, Εύβοια και Ηλεία μάς συγκλονίζουν όλους. Ολόκληρα δάση δεν υπάρχουν πια, σπίτια και οικισμοί έχουν καεί και στις ειδήσεις ακούμε για καταστροφή βιβλικών διαστάσεων. Μια καταστροφή τέτοιου μεγέθους συνεπάγεται μεγάλες κοινωνικές και οικονομικές απώλειες, οι οποίες έρχονται να προστεθούν στην ήδη δεινή κατάσταση που έχει δημιουργήσει η πανδημία και τα συνεπακόλουθα αλλεπάλληλα lockdowns. Δεν πρέπει να ξεχνούμε, εξάλλου, ότι πριν την πανδημία η Ελλάδα μόλις έβγαινε από μια μεγάλη οικονομική κρίση που είχε διαρκέσει σχεδόν μία δεκαετία και είχε ζήσει μια αντίστοιχη καταστροφή στο Μάτι με πολλές ανθρώπινες απώλειες. Μια καταστροφή, όμως, δεν αφορά μόνο τις φυσικές απώλειες που υπήρξαν, αλλά συνιστά ένα γεγονός που έχει πολύ σοβαρές ψυχολογικές και ψυχοκοινωνικές επιπτώσεις. Παρόλο που συχνά τείνουμε να μετράμε το μέγεθος της καταστροφής από το ύψος της κοινωνικής, περιβαλλοντικής και οικονομικής ζημιάς (ή αν υπάρχουν απώλειες ζωών από τον αριθμό των απωλειών), στην πραγματικότητα εξίσου σημαντική συνέπεια είναι το συναισθηματικό μαρτύριο των ατόμων που βίωσαν την καταστροφή.

Καθώς η καταστροφή έρχεται ξαφνικά και απρόβλεπτα, η πρώτη αντίδραση είναι το σοκ. Συχνά τα άτομα διέρχονται το στάδιο της άρνησης, το οποίο, όμως, τους κάνει πιο ευάλωτα στο στρες, το άγχος και σε άλλες δυσπροσαρμοστικές αντιδράσεις. Πολλές φορές νιώθουν ένα γενικευμένο αίσθημα θυμού – ειδικά όταν μέρος της ευθύνης για το μέγεθος της καταστροφής αποδίδεται στα ελλιπή μέτρα πρόληψης ή στα ελλιπή μέσα αντιμετώπισής της. Αν κάποιος χάσει το σπίτι του, δηλαδή τον χώρο όπου κανονικά θα έπρεπε να νιώθει σιγουριά, τότε αναπτύσσεται ένα αίσθημα γενικευμένης ανασφάλειας. Το ίδιο συμβαίνει αν χάσει την επιχείρηση του, δηλαδή την πηγή του εισοδήματός του. Η τραυματική εμπειρία έρχεται να διαλύσει την αυταπάτη της ασφάλειας και να καταστήσει τα άτομα γνώστες της ευαλωτότητάς τους απέναντι σε κινδύνους που πολλές φορές είναι εκτός του ελέγχου τους. Ολες οι πτυχές της ζωής των ατόμων επηρεάζονται. Η απώλεια της καθημερινής ρουτίνας, του ελέγχου πάνω στην περιουσία τους, αλλά και του φυσικού περιβάλλοντος συσχετίζονται με αυξημένα αισθήματα άγχους. Τα πιο συνήθη ψυχολογικά ζητήματα που προκύπτουν είναι η κατάθλιψη, η διαταραχή μετατραυματικού στρες και άλλες αγχώδεις διαταραχές. Συχνά οι καταστροφές συνδέονται, επίσης, με αύξηση στη χρήση αλκοόλ και εξαρτησιογόνων ουσιών, αλλά και με περισσότερα περιστατικά διαπροσωπικής και ενδοοικογενειακής βίας.

Το να γνωρίζει κανείς τις συναισθηματικές αντιδράσεις που συνήθως έπονται μιας καταστροφής μπορεί να βοηθήσει στην καλύτερη αντιμετώπισή τους. Συνήθεις αντιδράσεις είναι:

• Εντονα και απρόβλεπτα συναισθήματα, όπως άγχος, νευρικότητα, ευερεθιστότητα, απογοήτευση, απελπισία. Επίσης, μπορεί να υπάρξουν διαταραχές στις συνήθειες ύπνου και διατροφής (αϋπνία, έλλειψη όρεξης κ.ά.).
• Επαναλαμβανόμενες και έντονες αναμνήσεις του περιστατικού που συνοδεύονται από καρδιοχτύπι, εφίδρωση, άγχος κ.ά. Ο ήχος μιας σειρήνας, η μυρωδιά της φωτιάς και άλλα ερεθίσματα μπορεί να προκαλέσουν την έντονη ανάμνηση του περιστατικού και να συνοδεύονται από ανάλογες συναισθηματικές αντιδράσεις, όπως αυξημένο άγχος, νευρικότητα και ψυχοσωματικά συμπτώματα.
• Επιδείνωση των διαπροσωπικών σχέσεων, αύξηση των συγκρούσεων με τα μέλη της οικογένειας ή ακόμη και με συναδέλφους στη δουλειά. Μπορεί να υπάρξει απόσυρση από κοινωνικές δραστηριότητες.

Τις περισσότερες φορές, τα άτομα ανακάμπτουν μετά την τραγωδία μέσα σε διάστημα κάποιων μηνών και δημιουργούν εκ νέου τη ζωή τους. Χρειάζεται κανείς να δώσει τον χρόνο στον εαυτό για την ανάκαμψη αυτή, καθώς βίωσε μια καταστροφή και θρηνεί τις απώλειές του. Η κοινωνική στήριξη είναι πολύ σημαντική και για αυτό δεν πρέπει να διστάσει να ζητήσει τη στήριξη των ατόμων που ενδιαφέρονται για αυτόν. Οι πρωτοβουλίες αλληλεγγύης και βοήθειας που ήδη έχουν οργανωθεί είναι πολύ σημαντικές γιατί δείχνουν στα άτομα ότι δεν είναι μόνοι τους στον αγώνα της ανάκαμψης. Η δημιουργία νέας ρουτίνας και καθημερινών συνηθειών βοηθάει, επίσης, στη γρηγορότερη αντιμετώπιση των ψυχολογικών συνεπειών της καταστροφής. Επίσης, καλό είναι να αποφεύγονται βεβιασμένες αποφάσεις υπό το συναισθηματικό βάρος που έχει προκληθεί στο άτομο. Η λήψη αποφάσεων είναι καλό να αναβληθεί έως ότου το άτομο μπορεί να δει τις καταστάσεις πιο αντικειμενικά. Τέλος, όταν κανείς βλέπει ότι δυσκολεύεται να διαχειριστεί τα συναισθήματά του είναι καλό να αναζητήσει τη βοήθεια ενός ψυχολόγου που θα τον βοηθήσει να ανακάμψει γρηγορότερα. Η 24ωρη γραμμή τηλεφωνικής ψυχοκοινωνικής υποστήριξης 10306 δίνει τη δυνατότητα να μιλήσει κανείς δωρεάν σε ειδικούς ψυχικής υγείας και να λάβει σημαντική στήριξη τις δύσκολες αυτές στιγμές.

O δρ Νίκος Δρόσος είναι ψυχολόγος, επίκουρος καθηγητής Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου Κύπρου

Αριέλλα Ασέρ

Συγκράτηση, συντονισμός, συμμετοχή

Ζούμε αυτές τις μέρες μια δυστοπική πραγματικότητα, την ανησυχητική οικειότητα μιας καταστροφής του κόσμου μας, όπως τον γνωρίσαμε, τον αναπαραστήσαμε, όπως τον αγαπήσαμε. Με την ενοχή για τη συμμετοχή μας σ’ αυτόν τον κόσμο, και τον τρόμο απέναντι στην απώλεια όποιας αυταπάτης μάς επιτρέπει να ζούμε και να ελπίζουμε. Μια καταστροφή που μας πάει σφαίρα στις απαρχές («βιβλική καταστροφή», «κόλαση»), ενώ γνωρίζουμε ότι στο εξής το κακό θα είναι στην ημερήσια διάταξη, αν δεν…

Αν όλα χαθούν θα μας μείνουν τουλάχιστον οι λέξεις για να μιλήσουμε για τα χαμένα; Θα εξακολουθούμε να υπάρχουμε μέσα σ’ αυτές; Συντριπτικό το ερώτημα, σε προσωπικό και συλλογικό επίπεδο. Οι διάφορες αντιδράσεις που αναπτύχθηκαν σε αυτό μοιάζει να απαντούν: ο καθένας με τα όπλα του…

Η Yoko Ogawa στο βιβλίο της «Cristallisation secrète» (1994, γαλλική έκδοση, 2008 ), περιγράφει μια δυστοπική καταστροφή, σφοδρό έργο της ενόρμησης του θανάτου. Σε ένα απομονωμένο νησί όπου επικρατεί ένα διαβολικό ολοκληρωτικό καθεστώς συμβαίνουν περίεργα φαινόμενα: βαθμιαία τα πράγματα εξαφανίζονται. Από τη μια μέρα στην άλλη, το ένα μετά το άλλο. Δεν εξαφανίζονται απλώς, παύουν να έχουν νόημα για τους κατοίκους. Στην πράξη χάνεται η αντίληψη των αντικειμένων, πράγμα το οποίο οδηγεί αναπόφευκτα στη φυσική τους καταστροφή. Αρχικά πρόκειται για μικρά πράγματα, σχεδόν ανούσια, όπως οι καραμέλες, η λεμονάδα, οι κορδέλες, τα κουδούνια, η μυρωδιά ενός αρώματος, το τραγούδι ενός πουλιού, οι φωτογραφίες, τα ημερολόγια. Στη συνέχεια πιο συμβολικά πράγματα εξαφανίζονται με τη σειρά τους ανεπιστρεπτί. Μια μέρα τα πουλιά εγκαταλείπουν το νησί κατά χιλιάδες, για να χαθούν πέρα από τις θάλασσες, μια άλλη μέρα τα λουλούδια, τα πέταλά τους σκορπίζουν αφήνοντας απογυμνωμένους μίσχους και ξεραμένους θάμνους. Μια άλλη στιγμή η δακτυλογράφος χάνει τα γράμματα από τη γραφομηχανή, ύστερα χάνει και τη φωνή της. Την ημέρα της εξαφάνισης των βιβλίων η ηρωίδα, που είναι συγγραφέας, πρέπει να παραιτηθεί από τη συγγραφή. Και το χειρότερο, οι κάτοικοι δεν ανησυχούν ιδιαίτερα γιατί μαζί με τα πράγματα χάνεται και η ανάμνησή τους, και μαζί μ’ αυτήν η γεύση τους, η μυρωδιά τους. Στη συνέχεια τα συναισθήματα, οι συγκινήσεις, σβήνουν επίσης, αφήνοντας μια «κοιλότητα στη θέση της καρδιάς». Μια γενικευμένη αμνησία εγκαθίσταται, η μνήμη έχει γίνει πια βάσανο και πόνος. Τέλος χάνεται και η πραγματικότητα του σώματος, ένα μέρος του σώματος θα τους εγκαταλείψει. Σε λίγο τίποτα δεν θα υπάρχει. Βουτιά μέσα στην κόλαση, αλληγορία των ολοκληρωτικών καθεστώτων και της καταστροφής που γεννά ο φόβος απέναντι σ’ αυτά, αλλά και μιας ακραίας ψυχικής κατάστασης που αναρωτιέται κανείς: παραμένει ψυχική;

Είδαμε τις πυρκαγιές να απλώνονται στον χάρτη της Ελλάδας, και στον παγκόσμιο χάρτη, στα σπίτια μας, στις περιουσίες και το βιος των φίλων μας. Ενα μέρος της κοινωνίας και της πολιτικής τάξης, εκπαιδευμένο από άλλες κρίσεις – οικονομική, πανδημία – έπεσε με ορμή στη φωτιά του μίσους, ιδιότυπο ανάχωμα στις φλόγες που έγλειφαν τους τοίχους των σπιτιών. Μίσος που φτάνει στο σημείο να αμφισβητεί την αυταξία της ζωής ως προτεραιότητα. Το σαρτρικό πρόταγμα «η κόλαση είναι οι άλλοι» έγινε για πολλούς λάβαρο μίσους. Η ενόρμηση του θανάτου στην υπηρεσία της ψυχικής επιβίωσης; Ο φαύλος κύκλος του μίσους ασφαλώς δεν έχει μέλλον, προσφέρει όμως ένα αίσθημα δύναμης – και δικαίωσης; Δεν θα το αποφεύγαμε, όπως και την αγανάκτηση, και άλλα αδελφά συναισθήματα. Η πανάρχαιη εντολή «ου φονεύσεις» μάς διαβεβαιώνει ότι προερχόμαστε από μια γενεαλογία φονιάδων, με αφετηρία, μας λέει ο Φρόυντ, τον μυθικό φόνο του πατέρα που στη συνέχεια θα εγκαταστήσει τον νόμο, την αλληλεγγύη μεταξύ των αδελφών, το υπερεγώ και την ενοχή, αναγκαία για την κοινωνική συνύπαρξη. Τέτοιες καταστροφές, έργο του ανθρώπου, εκούσιο ή ακούσιο, μας πάνε κατευθείαν στο πρώτο αυτό «φονικό» και μας αναγκάζουν κάθε φορά να ξανακάνουμε από την αρχή τη διαδρομή, να επαναφέρουμε την ενοχή και τον νόμο. Γι’ αυτό κάθε κοινωνία είναι υποχρεωμένη να έχει μια ορισμένη ανοχή στο μίσος, στην ακοινωνικότητα – αντικοινωνικότητα. Αυτό το μίσος μπορεί σε πρώτο χρόνο να προβληθεί προς τα έξω, ενώ η διεργασία και ο μεταβολισμός του προϋποθέτουν συγκράτηση, υπομονή και εμπιστοσύνη, που δεν είναι πάντοτε διαθέσιμα σε όλους.

Ωστόσο αυτή η συγκράτηση, ο συντονισμός, η συμμετοχή, συν…, επέτρεψαν να σωθεί ό,τι σώθηκε.

Ο Φρόυντ κλείνει το κείμενο του «Πολιτισμός, πηγή δυσφορίας» (1930) με την παρακάτω φράση: «Και τώρα, θα πρέπει να περιμένουμε η μια από τις δύο “ουράνιες δυνάμεις”, ο αιώνιος Ερωτας, να επιχειρήσει να επιβληθεί στον αγώνα του απέναντι στον εξίσου αθάνατο αντίπαλό του». Κανείς δεν μπορεί να γνωρίζει την έκβαση αυτού του αγώνα.

Η Αριέλλα Ασέρ είναι μέλος της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας

Ζήσης Κοτιώνης

Αναγκαστική προσγείωση σε νέο χάρτη της Αττικής

Οι εκτεταμένες περιβαλλοντικές καταστροφές στις βόρειες και ανατολικές επικράτειες της Αττικής κατά την τελευταία εικοσαετία, μαζί με τις φετινές πυρκαγιές σηματοδοτούν μια πολύ σημαντική αλλαγή ισορροπιών στον χάρτη της αθηναϊκής μητρόπολης, δεδομένων και των επικείμενων αστικών μετασχηματισμών στις νότιες, παραλιακές επικράτειες. Η Αθήνα αναπτύχθηκε μεταπολεμικά σε μια ιδιότυπη ισορροπία: Από τη μια εκδημοκρατίστηκε η σχέση μεταξύ της δυτικής – πρώην εργατικής – και της ανατολικής – πρώην αστικής – κοινωνικής συγκρότησης της πόλης. Από την άλλη, η μεσαία τάξη μετακινήθηκε από το κέντρο και πίεσε προς την επέκταση των βορείων προαστίων. Ετσι, το μητροπολιτικό μόρφωμα αναπτύχθηκε ισόρροπα, τόσο με χερσαίο προσανατολισμό προς τη βορεινή ύπαιθρο και τα δασώδη όριά της όσο και θαλασσινό προσανατολισμό και την πάγια καλοκαιρινή δημόσια διημέρευση στις ακτογραμμές.

Αυτό που συμβαίνει στη νέα εποχή της επιτάχυνσης της υπερθέρμανσης του πλανήτη, με δυσμενή ιστορική προοπτική για το μέλλον της Αθήνας, είναι η ανατροπή τής έως τώρα ισορροπίας μεταξύ του θαλάσσιου και του χερσαίου στοιχείου, που εξασφάλιζε και την κλιματική ισορροπία του Λεκανοπεδίου: Τα χερσαία όρια, προς Βορράν, όπου παραδοσιακά υπήρχαν τα δασικά, τα γεωργικά και τα υδάτινα αποθέματα της πόλης θα υπόκεινται σε κλιμακούμενη περιβαλλοντική κρίση. Ταυτόχρονα, στον Νότο και παραλιακά εντοπίζεται η επενδυτική πίεση κυρίως με το real estate πρότζεκτ του Ελληνικού και, πρόσφατα, το πρότζεκτ του Κυβερνητικού Πάρκου στον Υμηττό. Το φαντασιακό της ευζωίας, του κοσμοπολιτισμού και του πλούτου καθώς μεταφέρεται προς τον Νότο, στη θάλασσα, θα αυξήσει  στην περιοχή ανεξέλεγκτα την ενεργειακή κατανάλωση ανά νέο κάτοικο και θα διευρύνει το περιβαλλοντικό αποτύπωμα της κοσμοπολίτικης ζωής. Το σχέδιο προσβλέπει σε μεταφορά της κατοικίας των υψηλοτέρων εισοδημάτων με το αυξημένο περιβαλλοντικό κόστος της ζωής τους, εκεί. Το πάρκο σε περιορισμένη σχετικά επιφάνεια του Ελληνικού θα είναι απλώς το πράσινο φόντο αυτής της τεράστιας κοινωνικής και ενεργειακής μεταβολής. Αντίστοιχα, στο Κυβερνητικό Πάρκο του Υμηττού, με τα εννέα υπουργεία, θα συσσωρευτεί στον Υμηττό νέος μεγάλος οικοδομικός όγκος και μαζική προσαύξηση των αστικών μετακινήσεων, σε μια εποχή που η ψηφιακότητα τείνει διεθνώς να περιορίσει τις χωρικές απαιτήσεις των διοικητικών υποδομών. Ο συμβολισμός ενός ισχυρού διοικητικού κέντρου δεν συνάδει με τη συνείδηση της έκτακτης ανάγκης λόγω της κλιματικής αλλαγής. Περισσότερο θυμίζει άλλες αξίες από αυτές που ενέπνευσαν την εποχή της Μεταπολίτευσης. Κι όλα αυτά προγραμματίζονται άκαιρα, σε μια εποχή που η χρήση και η επανάχρηση των υπαρχόντων κελυφών θεωρείται η πλέον αρμόζουσα για την ανάσχεση της περιβαλλοντικής κατάρρευσης των πόλεων. Πράγματι, η Αθήνα διαθέτει ήδη ένα εκτεταμένο οικοδομικό απόθεμα σε αναλογία με τα δημογραφικά της δεδομένα. Δεν χρειάζεται περαιτέρω οικοδομική ανάπτυξη με το πρόθεμα «πράσινη» και την προσθήκη φύτευσης στις όψεις νέων ψηλών κτιρίων με αυξημένο μηχανολογικό υπερεξοπλισμό.

Οφείλουμε να δούμε την πόλη της Αθήνας μέσα στο περιβαλλοντικό πλαίσιο της αττικής χερσονήσου συνολικά και να ξαναδούμε όλο το σύστημα μέσα από τις ριζικές ανισορροπίες που προκαλούν καταστροφές όπως είναι οι πρόσφατες πυρκαγιές και οι μακροχρόνιες επιπτώσεις τους. Η εντατικοποίηση της οικοδόμησης της παραθαλάσσιας επικράτειας θα συμβάλει περαιτέρω στην απαξίωση της αστικής ενδοχώρας και του περιβαλλοντικού αποθέματος της Αττικής. Ισως πρέπει από τώρα να αποχαιρετήσουμε ένα σχετικά ισορροπημένο κοινωνικό και περιβαλλοντικό μοντέλο της δημοκρατικής, μοντέρνας πόλης, με τον κυρίαρχο ρόλο της μεσαίας τάξης στον αστικό χώρο και τη διακυβέρνηση. Μια πανίσχυρη οικονομικά, διεθνής αστική ελίτ στον Νότο, κλιματιζόμενη και φυλασσόμενη εντός «πράσινων κτιρίων», θα καταναλώνει πολλαπλάσιο περιβαλλοντικό απόθεμα και θα εξάγει συνεχώς προς την υπόλοιπη πόλη το περίσσευμα των δικών της καύσεων, στο έδαφος και τη θάλασσα. Να μια απευκταία συνταγή για την επόμενη μέρα, που θα έχει μάλιστα τον τίτλο της βιώσιμης, πράσινης ανάπτυξης. Πού, σε ποιον κόσμο και σε ποια πόλη θα θέλαμε να προσγειωθούμε την επόμενη μέρα, όπως ρωτά κι ο Μπρούνο Λατούρ; Δυστυχώς, το μοντέλο της Βραζιλίας δεν είναι πολύ μακριά από την Ελλάδα στην εποχή που το παγκόσμιο χωριό φλέγεται.

Ο Ζήσης Κοτιώνης είναι αρχιτέκτονας, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας