Το δικαίωμα στη σιέστα

Ο καπιταλισμός μάς πιέζει να αξιοποιούμε «παραγωγικά» κάθε λεπτό, κάθε δευτερόλεπτο της ημέρας μας. Η ψηφιακή δικτατορία παρακολουθεί τις προτιμήσεις μας και μας προτείνει πώς ακριβώς να χρησιμοποιούμε τον ελεύθερο χρόνο μας. Αλλά η βιολογία επιμένει: όπως γράφει ο νευροεπιστήμων Μάθιου Γουόκερ στο βιβλίο του «Τα μυστικά του ύπνου» (στα ελληνικά από τις εκδόσεις Πεδίο), όλοι οι άνθρωποι, ανεξαρτήτως εθνικότητας και κουλτούρας, παρουσιάζουν μια πτώση της συγκέντρωσής τους γύρω στο μεσημέρι και έχουν ανάγκη από έναν υπνάκο.

Η σιέστα είχε αναχθεί έτσι μέχρι πρόσφατα σε έναν τρόπο αντίστασης στο «σύστημα» και μια μορφή ακτιβισμού. Το 2016, μάλιστα, η αφροαμερικανίδα καλλιτέχνις Τρίσια Χέρσεϊ ίδρυσε το Nap Ministry (που θα μπορούσε να μεταφραστεί Ιερατείο του Υπνου, για να θυμηθούμε και τον Γιώργο Χειμωνά, ή Υπουργείο της Σιέστας), ένα καλλιτεχνικοπολιτισμικό κίνημα με στόχο τον προβληματισμό για τη δύναμη της ανάπαυσης και την αντίσταση στην άποψη ότι πρέπει όλες τις ώρες της ημέρας να είμαστε απασχολημένοι. Σε μια συνέντευξή της στο περιοδικό Atlantic, η Χέρσεϊ κατήγγειλε το σύστημα που προσπαθεί να κατευθύνει ακόμη και το πώς προσέχουμε τον εαυτό μας (αν κάνουμε λίφτινγκ είμαστε αποδεκτοί, αν κοιμόμαστε το μεσημέρι πρέπει να ντρεπόμαστε) και επισήμανε ότι η διαρκής κόπωση διαλύει συνειδήσεις και δημιουργεί ρομπότ.

Οπως έχει δείξει όμως η Ιστορία, ο καπιταλισμός αποδεικνύεται συχνά πιο γρήγορος κι από τη σκιά του. Και όπως έχει κάνει στο παρελθόν με πολλά άλλα αιτήματα των αντιπάλων του, με πιο χαρακτηριστική την καθιέρωση του οκταώρου, έρχεται τώρα να κεφαλαιοποιήσει και να ενσωματώσει το δικαίωμα στη σιέστα. Να «επιβάλει» δηλαδή αυτόν τον σύντομο και ελαφρύ ύπνο στο όνομα της αύξησης της παραγωγικότητας.

Καθηγητής Ιστορίας της Τέχνης στο Πανεπιστήμιο της Μούρθια, και συγγραφέας του βιβλίου «To δώρο της σιέστας. Σημειώσεις για το σώμα, το σπίτι και τον χρόνο», ο Μιγκέλ Ανχελ Ερνάντεθ θεωρούσε σχεδόν χρέος του να εκδηλώσει ενδιαφέρον για συμμετοχή στο πείραμα της Eachnight. Πρόκειται άλλωστε για έναν επαγγελματία της σιέστας: τα τελευταία 40 χρόνια κοιμάται κάθε μεσημέρι για μιάμιση ώρα με πιζάμα και τις περσίδες χαμηλωμένες. Λίγες ώρες όμως αφού συμπλήρωσε το σχετικό ερωτηματολόγιο, κατελήφθη από πανικό: κι αν τον έπαιρναν; Αν τον υποχρέωναν να κοιμάται, αν η σιέστα μετατρεπόταν έστω και πρόσκαιρα σε δουλειά, δεν θα έπαυε να αποτελεί την απόλαυση για την οποία πάντα υπερηφανευόταν;

Eστω και με μια μικρή καθυστέρηση, έτσι, ο ισπανός καθηγητής κατάλαβε ότι η σιέστα, από κάτι ανθυγιεινό, έχει μετατραπεί σε μια συνιστώμενη καθημερινή συνήθεια, όπως το να πίνουμε τρία λίτρα νερό, να περπατάμε 10.000 βήματα, να καταναλώνουμε λιγότερο κρέας και να τρώμε τέσσερα κομμάτια φρούτο. Ο στόχος της βιομηχανίας της ευημερίας, γράφει ο Ερνάντεθ στην El País, είναι φυσικά άνθρωποι περισσότερο διατεθειμένοι να δουλέψουν. Οι μελέτες δείχνουν ότι ύστερα από μια σιέστα είναι πιο παραγωγικό τόσο το σώμα όσο και το μυαλό. Κι έτσι, όλο και περισσότερες εταιρείες έχουν αρχίσει να προγραμματίζουν περιόδους «επαναφόρτισης» των υπαλλήλων τους. Ενεργητικές σιέστες δηλαδή (power naps), που γεμίζουν τις μπαταρίες του εργαζομένου, έτσι ώστε να δουλέψει στη συνέχεια με μεγαλύτερο κέφι.

Στη σύγχρονη αγορά εργασίας, η ανάπαυση δεν αποτελεί πλέον χαμένο χρόνο. Είναι ενταγμένη στα πλάνα της παραγωγής. Μοιραία λοιπόν πρέπει να αλλάξει και η μορφή της αντίστασης. Αντίθετα με τη λογική που θέλει το σώμα να χρειάζεται συντήρηση λες και είναι ένα μηχανικό εξάρτημα, ο Ερνάντεθ υπερασπίζεται μια σιέστα του ιδρώτα και του ανεμιστήρα, μια σιέστα της μυρωδιάς της μασχάλης, μια σιέστα ως πράξη εγκατάλειψης που μας συνδέει με το πραγματικό μας σώμα. Οχι μια σιέστα που έχει μετατραπεί σε μάρκα και εμπόρευμα, αλλά μια σιέστα ως στάση, ως φρένο. Ως απρόβλεπτη πράξη. Και, πάνω απ’ όλα, ως απόφαση. Μπορεί να κοιμάμαι κάθε μεσημέρι, για τα τελευταία σαράντα χρόνια. Αλλά το αποφασίζω εγώ. Κι αν μια μέρα δεν γουστάρω, την ώρα της σιέστας θα πάω για τζόγκινγκ.

Μια σιέστα ως χαμένο χρόνο σε μια εποχή που το να χάνεις χρόνο είναι συνώνυμο με το να χάνεις χρήμα, αυτό ονειρεύεται ο ισπανός καθηγητής. Μια σιέστα ως διαφυγή από το σύστημα, ως τομή, ως καταφύγιο από το φως, τον θόρυβο και την επικαιρότητα. Μια σιέστα ως διαφωνία. Μια σιέστα, εν τέλει, ως χρόνο επανακερδισμένο.

Ο κατακτητής της νύχτας

Αμερικανός εφευρέτης και επιχειρηματίας, ο Εντισον είναι ο άνθρωπος που ευθύνεται για την απώλεια του ύπνου, τον οποίο θεωρούσε «ένα εγκληματικό χάσιμο χρόνου κληρονομημένο από την εποχή των σπηλαίων». Ο ίδιος θεωρούσε ότι με 4 ώρες ύπνου είσαι μια χαρά. Το 1879 κατέκτησε τη νύχτα εφευρίσκοντας τον ηλεκτρικό λαμπτήρα. Και τρία χρόνια αργότερα άνοιξε στο Μανχάταν το πρώτο εργοστάσιο που θα λειτουργούσε όλες τις ώρες του 24ώρου. Τη δεκαετία του ’50, ο άνθρωπος κοιμόταν ακόμη κατά μέσο όρο 8 ώρες το 24ωρο. Αλλά τις επόμενες δεκαετίες αυτό άρχισε να αλλάζει και σήμερα κοιμόμαστε κατά μέσο όρο 6½ ώρες. Το χειρότερο όμως είναι ότι πολλές ιστορικές προσωπικότητες, όπως η Μάργκαρετ Θάτσερ, συμφωνούσαν ότι 4 ώρες είναι αρκετές. Ισως να είχε δίκιο τελικά ο Λέοναρντ Κοέν: «Το τελευταίο καταφύγιο αυτού που υποφέρει από αϋπνίες είναι ένα αίσθημα ανωτερότητας απέναντι στον κοιμώμενο κόσμο».