Η Ελλάδα του μέλλοντος σε διάλογο με όλα τα ρεύματα και τις κοινωνικές στάσεις

Σήμερα, στην εποχή της πανδημίας, η τέχνη συστήνεται ξανά στον κόσμο με πιο ανθρώπινη κλίμακα. Οι καλλιτέχνες απεικονίζουν την καταστροφή και τιμούν τους γιατρούς που προσπάθησαν να τους σώσουν, επαναπροσδιορίζοντας και επαναξιολογώντας – μεταξύ άλλων – και τις αισθητικές θεματικές. Ο εικαστικός Mark Wallinger περπατώντας στο Λονδίνο με το κινητό του τηλέφωνο αποτυπώνει τη νέα πραγματικότητα: «Βγάζω φωτογραφίες μέσα στην ακτίνα μετακίνησης που επιτρέπεται για την καθημερινή μου άσκηση. Υπάρχει μόνο ένα θέμα και στον δρόμο αισθάνομαι ότι ασχολούμαι με τη μαζική εμπειρία της απαγόρευσης κυκλοφορίας». Εδώ το σκοτάδι αποκτά διαφορετική σημασία, ο χρόνος διαστέλλεται και η μνήμη συνδιαλέγεται με έναν κόσμο φαντασμάτων.

Αυτή η διαστολή του χρόνου μάς δίνει τη δυνατότητα να μελετήσουμε το όραμα για την καλλιτεχνική δημιουργία και την τέχνη στην Ελλάδα του 2040, στοχεύοντας σε μια συμπεριληπτική συνάντηση με εκπροσώπους όλων των τεχνών, των παραδεδεγμένων και των νεοφυών, στην οποία θα διαγραφεί, με συλλογικό και ισότιμο τρόπο, το όραμα αλλά και ο ρόλος που αναζητούμε για τις τέχνες του σήμερα, αλλά και του αύριο. Είναι σίγουρο ότι το 2040 η τέχνη θα είναι εξίσου απαραίτητη όπως είναι και σήμερα για το σύνολο της ανθρωπότητας, όπως έχει υπάρξει από το ξεκίνημα της νέας Ελλάδας εδώ και διακόσια χρόνια.

Οι δημιουργοί μέσα από λογοτεχνικά κείμενα, μουσικές συνθέσεις, εικαστικά έργα, χορογραφίες, θέατρο, performance, μέσα από κινηματογραφικές ταινίες ιστορικές, κοινωνικές, καταγγελίας, φιλοσοφίας και ποίησης σμιλεύουν ανυπέρβλητης ομορφιάς και δύναμης έργα τέχνης που δημιουργούν τη νέα πολιτισμική συνείδηση, σφράγισαν τον εικοστό και επιδιώκουν να σφραγίσουν τον εικοστό πρώτο αιώνα. Τα έργα τέχνης, σήμερα και πάντα, προσφέρονται για στοχασμό, απόλαυση και μελέτη. Διερευνώντας τον ρόλο που θα διαδραματίσουν οι θεσμοί, η εκπαίδευση και η οικονομία της τέχνης αξιοποιούμε την υπόθεση των δικτύων των Nicholas A. Christakis και James H. Fowler, μέσω της οποίας μας δίνεται η δυνατότητα πρόβλεψης της δυναμικής της καλλιτεχνικής διαδικασίας και της εξέλιξης της δημιουργικής σκέψης ως μιας διαδραστικής σχέσης του καλλιτέχνη με το κοινό του, το τοπικό και παγκόσμιο ακροατήριο του καλλιτεχνικού διαλόγου.

Διαχρονικά, ένα πολιτιστικό γεγονός χρειάζεται να αναθεωρεί την αντίληψή του για το παρόν, μέσα από συνεχείς μετατοπίσεις ορίων και ερμηνειών, αποτελώντας ένα ζωντανό πεδίο καλλιτεχνικών σχέσεων που εξελίσσονται, ανοίγοντας διάλογο με την κοινωνία και την καθημερινότητα, παρατηρώντας αδιάκοπα τα μικρά και τα μεγάλα της ζωής μας, αναζητώντας εναλλακτικές πολιτικές συλλογικής δράσης.

Με βάση τα παραπάνω, η Ελλάδα του μέλλοντος δεν μπορεί παρά να περιλαμβάνει όλα τα ρεύματα και όλες τις κοινωνικές στάσεις, αναγνωρίζοντας τη σπουδαιότητα της εγχώριας τέχνης ως εργαλείου δημοκρατικής έκφρασης στην Ελλάδα και στο πλαίσιο της Ενωμένης Ευρώπης. Επιπλέον, η Ελλάδα μπορεί να είναι το επίκεντρο ενός παγκόσμιου νεανικού κινήματος για την περιβαλλοντική αειφορία και την κοινωνική ισότητα, καθώς και για μια κρίσιμη πλέον αναζωογόνηση της δημοκρατίας στον κόσμο, με αφετηρία το μέρος στο οποίο γεννήθηκε. Η 200ή επέτειος από την κήρυξη της Ελληνικής Επανάστασης λαμβάνει χώρα σε μια στιγμή της παγκόσμιας ιστορίας, όπου η ανθρωπότητα βρίσκεται αντιμέτωπη με μεγάλες προκλήσεις, με σημαντικότερη την καθοδήγηση της αναζωογόνησης της δημοκρατίας.

Δεδομένου του ότι η νεολαία είναι το κύριο πλεονέκτημα κάθε έθνους, η εκπαίδευση στην Ελλάδα γίνεται το πιο ισχυρό εργαλείο για κοινωνικό μετασχηματισμό. Σύμφωνα με τις σύγχρονες κατευθύνσεις της παιδαγωγικής επιστήμης, καθώς και τις ανάγκες των κοινωνιών μας για στοχευμένη αλλά ελεύθερη ανάπτυξη της πληροφορίας και της επικοινωνίας, η ενσωμάτωση της τέχνης στην εκπαίδευση προσφέρει ικανότητες και δεξιότητες για την προσωπική, κοινωνική και επαγγελματική απελευθέρωση και την ενεργή πολιτειότητα όλων. Σε ένα εθνικό σχέδιο ανάταξης της παιδείας σε όλες τις βαθμίδες της, οι ψηφιακές τεχνολογίες πρόκειται να κατέχουν κυρίαρχο ρόλο. Το σχέδιο αυτό πρέπει να είναι ανοικτό στον πειραματισμό και ικανό να αυτοοργανώνεται, να προσαρμόζεται στα διαθέσιμα μέσα και να αλλάζει μέσα από τη διαρκή επικαιροποίησή του, ώστε κάθε στιγμή να είναι σύγχρονο, να ανταποκρίνεται στις εκάστοτε τρέχουσες ανάγκες της κοινωνίας, να δημιουργεί διαρκώς ελπίδα και εμπιστοσύνη μέσω της καινοτομίας, να προκαλεί τη συμμετοχή και τη δημιουργία. Είναι αναγκαίο να αλληλοεπιδρά διαρκώς με την εξέλιξη και τη δυναμική των τεχνολογιών πληροφορικής και επικοινωνιών, των μέσων δηλαδή αναπαράστασης, εξέλιξης και διάδοσης της γνώσης.

Η δημιουργικότητα θα πρέπει να είναι το θεμέλιο ενός νέου σχεδίου εκπαίδευσης, μια προσέγγιση για τη μάθηση που συμβαδίζοντας με την τέταρτη βιομηχανική επανάσταση σκοπεύει στον μετασχηματισμό της εκπαίδευσης που αξιοποιεί την προηγμένη τεχνολογία και την τεχνητή νοημοσύνη. Βασικός παράγοντας επιτυχίας αυτής της διαδικασίας είναι ο οπτικός εγγραμματισμός καθώς τα οπτικοακουστικά μέσα είναι πλέον δομικό κομμάτι διαμόρφωσης και αντίληψης της πραγματικότητας στην ψηφιακή εποχή. Καθώς η τεχνητή νοημοσύνη λύνει διά παντός προβλήματα που άλλοτε έμοιαζαν άλυτα, η εκπαίδευση πρέπει να παράγει πλέον καλύτερη ανθρώπινη ικανότητα επεξεργασίας της πληροφορίας, παραγωγής πρωτότυπης γνώσης που οι υπολογιστές δεν μπορούν – ακόμη; – να αναπτύξουν. Οι δυνατότητες του υπολογιστή αντιμετωπίζονται ως ένα νέο είδος καλλιτεχνικού υλικού και η εκμάθηση των γλωσσών και εφαρμογών προγραμματισμού ως βασικός γραμματισμός.

Οι έξυπνες μηχανές πλέον ανταγωνίζονται τις ικανότητες των ανθρώπων σε δημιουργικότητα και σχεδιασμό. Χάρη στην τεχνητή νοημοσύνη – ΑΙ, οι μηχανές μπόρεσαν να μάθουν όλο και περισσότερες ανθρώπινες λειτουργίες, συμπεριλαμβανομένης της ικανότητας να «βλέπουν», να μιλούν και να γράφουν. Η τεχνολογία Blockchain επιτρέπει τις συναλλαγές και τη μοναδικότητα σε ένα παράλληλο χρηματιστήριο ψηφιακής τέχνης.

Ομως πηγαίος παράγοντας δημιουργίας τόσο των μηχανών όσο και της ικανότητας των μηχανών να παράγουν σύμφωνα με ένα μοντέλο κάθε φορά πρέπει να είναι ο άνθρωπος, ο κυρίαρχος γεννήτορας, ο λόγος για τον οποίο γεννιέται η τέχνη και το διαχρονικό οργανικό κοινό αυτής.

«Αὐτὸς ὁ ξένος ξέρει νὰ δίνει στὸν λόγο του μορφή, καὶ τὸ μυαλὸ του ἀστράφτει…».

Η περιγραφή αυτή του Ομήρου για τον Οδυσσέα, με όχημα την τόσο εύστοχη απόδοση στη νεοελληνική του Δημήτρη Μαρωνίτη, είναι η ελληνική κληρονομιά που, θεμελιωμένη στην αναζήτηση της οικουμενικότητας και αιώνια παρούσα, δίνει πνοή στην πράξη της παγκόσμιας καλλιτεχνικής δημιουργίας αλλά και στη χάραξη της πορείας της μελλοντικής ελληνικής κοινωνίας των Καλών Τεχνών.

Η Δέσποινα Μουζάκη είναι καθηγήτρια Τμήματος Κινηματογράφου, πρ. κοσμήτωρ Σχολής Καλών Τεχνών στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, μέλος της Ολομέλειας της Επιτροπής «Ελλάδα 2021»