«Η ανθρώπινη δύναμη είναι να νικήσεις το αναπόφευκτο»

Η δεύτερη καλοκαιρινή παραγωγή του Εθνικού Θεάτρου είναι οι «Φοίνισσες» του Ευριπίδη (διδάχθηκαν το 411 – 408 π.Χ.), το έργο με το οποίο ο τραγικός ποιητής παραδίδει μια ανατρεπτική εκδοχή του μύθου των Λαβδακιδών. Η παράσταση ανεβαίνει στην Επίδαυρο, Παρασκευή και Σαββατοκύριακο, σε σκηνοθεσία του Γιάννη Μόσχου – την πρώτη του στο αργολικό θέατρο. Σύμφωνα με τον μύθο, ο συμμαχικός στρατός των Αργείων με επικεφαλής τον εξόριστο Πολυνείκη έχει παραταχθεί έξω από τις πύλες της Θήβας. Στο εσωτερικό, η Ιοκάστη, σε μια απέλπιδα προσπάθεια αποτροπής του κακού, καλεί τους δύο γιους της να λύσουν τη διαφορά. Μετά τον χρησμό του μάντη Τειρεσία ο Μενοικέας, γιος του Κρέοντα, πείθεται να θυσιαστεί για το καλό της πόλης. Στο πεδίο της μάχης οι Θηβαίοι παίρνουν το προβάδισμα. Ετεοκλής και Πολυνείκης αποφασίζουν ο νικητής και κάτοχος του θρόνου να κριθεί από τη μεταξύ τους μονομαχία. Η κατάρα του Οιδίποδα για την αδελφοκτόνο μοίρα των γιων του επαληθεύεται και τα δύο αδέλφια σκοτώνονται ο ένας από το χέρι του άλλου. «Κάθε παράσταση ενός έργου του παρελθόντος οφείλει να επαναδιατυπώνει το έργο στο σήμερα, ώστε να επιτρέψει την άμεση επικοινωνία του με το σύγχρονο κοινό» αναφέρει στο σημείωμά του ο Γ. Μόσχος. «Γι’ αυτό και προχώρησα σε κάποιες δραματουργικές παρεμβάσεις παίρνοντας αρκετές ελευθερίες στα χορικά και στο φινάλε του έργου, σε μια προσπάθεια να συνδεθεί ο Χορός πιο οργανικά με τη δράση των επεισοδίων και να δοθεί μια καθαρότερη λύση για το τέλος… Οι Φοίνισσες – αυτή η τραγωδία της διχόνοιας, της εμφύλιας διαμάχης − είναι, ήταν και θα παραμείνουν – όπως φαίνεται −, επίκαιρες. Ενας κόσμος που μένει τυφλός απέναντι στην Ιστορία και αρνείται να μάθει από το παρελθόν, συνεχίζοντας τις καταστροφικές επιλογές του διχασμού». Για την εμφάνισή του ως Πολυνείκη και την παράσταση μιλήσαμε με τον Θάνο Τοκάκη.

Πώς αντιμετωπίζετε τον χαρακτήρα σας στην παράσταση;

Για μένα ο χαρακτήρας αυτός είναι απόλυτα συνυφασμένος με τον Ετεοκλή, τον αδερφό του (σ.σ.: τον υποδύεται ο Αργύρης Ξάφης). Είναι σχεδόν δύο όψεις ενός νομίσματος και μιας ανθρώπινης ψυχοσύνθεσης. Επρεπε να έρχομαι κάθε φορά σε αντιδιαστολή με το τι έχει συμβεί με τον άλλον. Είναι πάρα πολύ σημαντικό για μένα, αυτοί οι χαρακτήρες να μη βρουν ποτέ το δίκιο τους μ’ έναν τρόπο. Και το δύσκολο είναι ότι τον συγκεκριμένο χαρακτήρα, το σύγχρονο κοινό μπορεί να τον συμπονέσει. Πιο εύκολα συμπονά τον Πολυνείκη παρά τον Ετεοκλή. Γιατί νομίζω ότι δεν μπορούμε ν’ αντιληφθούμε ακόμα την έννοια του ότι αυτός ο χαρακτήρας επιτίθεται στην ίδια του την πόλη.

Σε ποια στοιχεία του Πολυνείκη στέκεστε ιδιαίτερα;

Αυτό που εμένα με παρακινεί ψυχικά είναι ότι ο ίδιος ο χαρακτήρας θέλει να έρθει κόντρα στην ίδια του τη μοίρα. Επίσης είναι κάτι για το σύγχρονο κοινό, γιατί τη μοίρα την έχουμε συνυφασμένη μ’ έναν χριστιανικό Θεό κι όλα αυτά που θα μας συμβούν ενώ στην αρχαιότητα είναι κάτι διαφορετικό. Οι περισσότεροι χαρακτήρες στα αρχαία δράματα αντιστέκονται σε αυτό που πρόκειται να συμβεί. Ουσιαστικά, κατά την προσωπική μου άποψη είναι οι νόμοι της φύσης, η τάξη πραγμάτων. Και για μένα είναι πάρα πολύ σημαντικό ότι και οι δύο χαρακτήρες αλλά ο Πολυνείκης σε μεγάλο βαθμό, προσπαθεί να νικήσει, να κάνει το αδύνατο δυνατό. Να νικήσει τη μοίρα, το επερχόμενο, το αναπόφευκτο. Κι αυτό δεν το βρίσκω καθόλου μοιρολατρικό. Ισα ίσα για μένα εκεί βρίσκεται η ανθρώπινη δύναμη.

Σε μια εποχή όπως η δική μας, η παράστασή σας πώς θα «μιλήσει» στους θεατές;

Ολα τα αρχαία κείμενα μπορούν να μιλήσουν γιατί τα ζητήματα που θέτουν, έτσι κι αλλιώς, είναι πανανθρώπινα. Αυτό που λέμε διαχρονικότητα, στις σύγχρονες παραστάσεις έχει χαθεί αρκετά, γιατί προσπαθούμε περισσότερο να εστιάσουμε στο πώς θα εντυπωσιάσουμε το κοινό παρά στο ποιος είναι ο πυρήνας του έργου για να μπορέσουμε να συνομιλήσουμε μαζί του. Από αυτό το έργο μπορούμε να αντλήσουμε άπειρα στοιχεία που έρχονται σε κάθε εποχή. Μπορούμε κάπως να ταυτιστούμε. Η εποχή μας είναι μια εποχή διάλυσης απ’ όλες τις απόψεις. Η σύγχρονη ελληνική κοινωνία είναι μια κοινωνία στην οποία δεν υπάρχει καμία ηθική, έχει χαθεί η τιμή ή ο λόγος. Ολα πλέον μετριούνται σε χρήμα, likes, πώς θα φανώ περισσότερο, πώς θα ξεχωρίσω περισσότερο, πόσες επιτυχίες θα κάνω. Το έργο μιλάει γι’ αυτό ακριβώς. Οτι έχουν καταπατηθεί οι όρκοι. Ο ένας αδερφός κρατάει την εξουσία, ο άλλος επιτίθεται ενάντια στη χώρα του. Ολο αυτό προϋποθέτει ότι χάνεται οποιαδήποτε ηθική. Το ίδιο περιγράφει ο Ευριπίδης για την εποχή του, σε μια εποχή που τα πάντα αρχίζουν και διαλύονται και πάμε να βρούμε μια άκρη.

Αυτό ακολουθεί η προσέγγιση του Γιάννη Μόσχου;

Κατά ένα μεγάλο ποσοστό, ναι. Πρώτα απ’ όλα ο Γιάννης θέλει ν’ αφηγηθεί μια πολύ καθαρή ιστορία. Να αφήσει τον λόγο να μιλήσει. Γιατί ο λόγος είναι αυτός που καθοδηγεί, έτσι κι αλλιώς, μια παράσταση, μια αισθητική, τα πάντα. Μας άφησε όλοι να φέρουμε ένα δικό μας κομμάτι μέσα στην ίδια την παράσταση, έχοντας ως πλαίσιο μία δική του σκέψη πρωταρχική, ξεκινώντας πάντα από το ίδιο το κείμενο, τον στίχο. Γιατί ο στίχος είναι οδηγός.

Εσείς πώς θέλετε τελικά να λειτουργήσει η παράσταση;

Οτιδήποτε κάνει ένας άνθρωπος, κι εμείς ειδικά που προσπαθούμε να κάνουμε αυτό που αποκαλείται τέχνη, έχω την εντύπωση ότι θα προσπαθήσουμε να μεταδώσουμε κάτι που κουβαλάμε. Ο,τι κουβαλάμε για μένα έχει να κάνει με το παρελθόν μας, με το ποιοι είμαστε και πώς προσπαθούμε να το αλλάξουμε. Και νομίζω ότι σ’ ένα βαθύτερο επίπεδο, έτσι θα ήθελα να λειτουργήσει και μια σχέση επί σκηνής. Δεν θέλω να φύγει ο θεατής και να πει απλά «τι ωραία παράσταση» και μετά να πάει να φάει στον Λεωνίδα. Οχι ότι έχει κάτι κακό όλο αυτό αλλά αυτό θα ήθελα να έχει έστω και μια μικρή σκέψη. Αυτό άλλωστε είναι και το νόημα του θεάτρου αλλά το έχουμε χάσει τελείως. Δεν πρέπει να καταλάβει το κοινό το έργο, πρέπει να το αισθανθεί.