«Η εξωτερική πολιτική πρέπει να έχει το βλέμμα στραμμένο στο μέλλον»

Σε λίγες μέρες πρόκειται να κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Παπαδόπουλος το νέο βιβλίο του Κωνσταντίνου Φίλη «Διεκδικητικός πατριωτισμός, Ανατομία μιας συζήτησης που δεν έγινε ποτέ» σε συνεργασία με τον Μάκη Προβατά. Η σημερινή εποχή, μια εποχή έντονων μετασχηματισμών με την ανάδυση ενός πολυπολικού κόσμου, εγκυμονεί προκλήσεις, αλλά και σημαντικές ευκαιρίες για την Ελλάδα. Η Ελλάδα καλείται να προετοιμαστεί, κάνοντας τις απαραίτητες στρατηγικές επιλογές και να διεκδικήσει τη θέση της στη νέα παγκόσμια σκακιέρα.

Στις συζητήσεις του με τον Μάκη Προβατά, ο οποίος δίχως άλλο γνωρίζει καλά την τέχνη της συνέντευξης, ο Κωνσταντίνος Φίλης υποστηρίζει ότι ένα κράτος με τα χαρακτηριστικά και το διπλωματικό διαμέτρημα της Ελλάδας είναι υποχρεωμένο να διεκδικεί συνεχώς την κατοχύρωση των θέσεών του. Πιστεύει ότι ένας διεκδικητικός πατριωτισμός είναι απαραίτητος, όμως θα πρέπει συγχρόνως να έχει χαρακτηριστικά ορθολογισμού ώστε να μπορεί να είναι βιώσιμος.

Η εξωτερική πολιτική της Ελλάδος πρέπει να γίνει περισσότερο προδραστική έχοντας συγχρόνως την αίσθηση της πραγματικότητας και των διεθνών συσχετισμών. Να μην παρουσιάζουμε ευσεβείς πόθους ως πραγματικότητα. Κι αυτό γιατί δεν είναι λίγες οι φορές που η δημόσια συζήτηση όσον αφορά την εξωτερική πολιτική της χώρας, η οποία διαμορφώνει το εσωτερικό κλίμα, κινείται στα όρια της ψευδαίσθησης. Η στοιχειώδης πολιτική συναίνεση και συναντίληψη σε ζητήματα στρατηγικής και στόχων είναι επίσης βασική προϋπόθεση αν αναλογιστούμε ότι η χώρα μας έχει πληρώσει πολύ ακριβά τους εσωτερικούς διχασμούς που επανέρχονται κάθε τόσο στο προσκήνιο.

Στόχος ενός διεκδικητικού πατριωτισμού όπως σημειώνεται στο βιβλίο είναι, μέσα από την ενεργητική διπλωματία και την ενίσχυση των εργαλείων σε επίπεδο συμμαχιών, συνεργειών και άμυνας, συνδυαστικά με συνεπή επικοινωνία με την τουρκική πλευρά, να καλλιεργήσουμε τις κατάλληλες συνθήκες ώστε να οδηγηθούμε στη λύση, με τους καλύτερους δυνατούς όρους για εμάς. Εξισορρόπηση, δηλαδή, του τουρκικού αναθεωρητισμού, όχι με τη διαιώνιση του προβλήματος, που δίνει στην Αγκυρα τη δυνατότητα να διανθίζει την ατζέντα με ακραίες διεκδικήσεις χωρίς να υφίσταται συνέπειες, αλλά με αύξηση της πίεσης για να επιλύσουμε οριστικά τα προβλήματά μας. Ετσι, η Ελλάδα θα αυξάνει συνεχώς το αποτύπωμά της και θα ενδυναμώνεται διαπραγματευτικά. Η φθορά μιας επιθετικής δύναμης, όπως είναι η Τουρκία, δεν προέρχεται από τη συνεχή άμυνα ή την άλογη επίθεση, ούτε βέβαια από την τακτική ή άτακτη υποχώρηση. Προκύπτει από τη συνέπεια, τις σχέσεις εμπιστοσύνης με εταίρους, καθώς και την ίδια την Τουρκία, την αποτρεπτική ισχύ και φυσικά το σαφές μήνυμα ότι η ορθή και μόνο διευθέτηση των διαφορών μας συνεπάγεται σοβαρά οφέλη, ενώ η συντήρησή τους πολλαπλασιάζει το τίμημα για αυτή.

Εμείς, ως λαός, αλλά και οι πολιτικοί μας, συχνά έχουμε πέσει στην παγίδα της σύγχυσης ανάμεσα στη δυναμική που έχει ένα θέμα εντός Ελλάδας και αυτής που πραγματικά έχει στην εξωτερική πολιτική. Ως επιστήμονας διεθνολόγος, πώς λέτε ότι πρέπει να ασκεί πολιτική ο αληθινός ηγέτης της μικρής Ελλάδας;

Η «σωστή κατεύθυνση» δεν είναι πάντοτε αυτή που αρέσει στον λαό και φέρνει ψήφους. Ο ηγέτης, με δεδομένο ότι συνήθως έχει στα χέρια του την κατάλληλη πληροφόρηση από αξιόπιστες πηγές και προφανώς το κριτήριο να τις φιλτράρει, είναι υποχρεωμένος να καθοδηγεί και να μην καθοδηγείται. Πρέπει να βρίσκεται στην πρωτοπορία, να εκπαιδεύει το ακροατήριο στον ορθολογικό, διεκδικητικό πατριωτισμό και να μην καβαλά το κύμα του λαϊκισμού. Ετσι χτίσαμε κάποιους εθνικούς μύθους για τις θαλάσσιες ζώνες, για το μακεδονικό ζήτημα, για τα ενεργειακά και τα κοιτάσματα, και κάποιοι πατούν πάνω σε αυτούς τους μύθους. Ακόμα και άνθρωποι που κατέχουν τα ζητήματα σε βάθος διαιωνίζουν εθνικές φαντασιώσεις διότι πιστεύουν ότι έτσι θα γίνουν αρεστοί. Η εξωτερική πολιτική δεν μπορεί να είναι στεγανοποιημένη από την εσωτερική πολιτική.

Ιστορικές παραστάσεις και συναισθηματικά φορτία, αξιώσεις του παρελθόντος και εθνικά μεγαλεία, επιλεκτική ανάγνωση της ιστορίας, όλα αυτά συνθέτουν ένα μέρος της εθνικής μνήμης. Η επιλογή και ο ελιγμός ανάμεσά τους διακρίνει τον δημαγωγό από τον ηγέτη. Η εξωτερική πολιτική, πάντως, δεν πρέπει να γίνεται με το βλέμμα στραμμένο στην εγχώρια κοινή γνώμη, αλλά με το βλέμμα στραμμένο στο μέλλον. Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα όλων ο Ελευθέριος Βενιζέλος και οι επιλογές του. Προέκρινε την κατάληψη της Θεσσαλονίκης αντί του Μοναστηρίου. Αρνήθηκε να ζητήσει την Κωνσταντινούπολη από τους συμμάχους στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, γνωρίζοντας το άτοπο του αιτήματος και την αδυναμία να υποστηρίξουμε ταυτόχρονα τόσα μέτωπα. Και φυσικά χρησιμοποίησε το βορειοηπειρωτικό ζήτημα στη Συνθήκη του Βουκουρεστίου για να εξασφαλίσει τα νησιά του Αιγαίου. Ουσιαστικά, ο Βενιζέλος έπαιξε με τμήματα του εθνικού εδάφους σαν μία παρτίδα σκάκι. Ομως, είχε εμπιστοσύνη στις δυνάμεις του, ήταν στοχοπροσηλωμένος, είχε άριστη αντίληψη των διεθνών και περιφερειακών συσχετισμών και έτσι ακολούθησε πολιτική συμμαχιών, κάτι πρωτόγνωρο μέχρι τότε για το ελληνικό κράτος. Πήγε κόντρα σε αντιπάλους, σε συμμάχους, στον στρατό και τον βασιλιά και προφανώς και σε ένα τμήμα της κοινωνίας όταν, επί παραδείγματι, προτίμησε τη συμμαχία με τη Βουλγαρία στον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο. Ομως αυτός ο ελιγμός του δικαιώθηκε αργότερα, γιατί είχε σχέδιο, παίρνοντας ένα προϋπολογισμένο ρίσκο, συνάπτοντας συμφωνία με τη Σόφια για την είσοδο στον πόλεμο, χωρίς να έχει προηγηθεί ο διαμοιρασμός των εδαφών που τυχόν θα αποκτούσαν οι δύο χώρες. Πού πόνταρε και εντέλει δικαιώθηκε;

Στην αλαζονεία και τον βουλγαρικό μεγαλοϊδεατισμό, που ήθελε να ελέγξει ταυτόχρονα τη Θεσσαλονίκη και την Κωνσταντινούπολη και στο τέλος έχασε και τις δύο.

Η Βασιλική Σουλαδάκη είναι διεθνολόγος