Γιατί πέτυχε {LF}η «οργανωμένη Επανάσταση»

Ηδη με το πρώτο του και σημαντικό έργο που αφορά την «Ιστορία των Ελλήνων από το 1400 έως το 1800» (Εστία, 2015)  ο Πέτρος Πιζάνιας είχε αφήσει αποτύπωμα: τη συγγραφή δηλαδή μιας μεγάλης σύνθεσης που ανιχνεύει τη γέννηση του νεότερου Ελληνισμού διερευνώντας ακόμα και τους δύσκολους και σκοτεινούς για τον Ελληνισμό 14ο και 15ο αιώνα.
Αναμφισβήτητα και τα δύο έργα του Πιζάνια πρέπει να διαβαστούν ως ολοκληρωμένη, φιλόδοξη και τολμηρή ολότητα που – ακόμα και αν δεν καλύπτει όλα τα θέματα της περιόδου ισόποσα ή με το ίδιο βάθος ανάλυσης – προσφέρει σύγχρονες θεάσεις που ενσωματώνουν παραδόσεις όπως του Ασδραχά ή του Δερτιλή αλλά και αυθεντικές νέες προσεγγίσεις.

Ο Πιζάνιας επανέρχεται πιο δυναμικά στη βασική του θέση που τον απασχολεί από το πρώτο του βιβλίο: απορρίπτει την εξέταση της συγκρότησης του νεότερου Ελληνισμού μέσα από παραδοσιακές εθνοκεντρικές θεωρίες ή ακόμα και την ανάπτυξη μιας «ιδιαίτερης» εθνικής ιστορίας συνέχειας για τον Ελληνισμό μέσα από κάποια τεκμήρια ή προνεωτερικά στοιχεία. Αναγνωρίζει πάραυτα την αρχαιότητα ως ένα εξαιρετικό υπόστρωμα που συνετέλεσε καθοριστικά ως βατήρας στην πρωτοπορία του Ελληνισμού στην ευρύτερη περιοχή, στο τμήμα της εθνικής συνειδητότητας και της χειραφέτησης. Ομως – ίσως αυτή είναι η ουσία της ανάλυσής του – τοποθετεί την έναρξη ή την «επαναφορά των Ελλήνων», όπως επισημαίνει, μεταξύ 14ου και 15ου αιώνα στα κείμενα του Πλήθωνα Γεμιστού.

Επιπλέον το πλαίσιό του είναι το αυτοκρατορικό, όπως αυτό αναπτύσσεται στην Ανατολική Μεσόγειο, μια θέαση σύγχρονη που κερδίζει το τελευταίο διάστημα ολοένα και περισσότερο ενδιαφέρον στις ιστορικές μελέτες (βλ. σχετικά «Mediterranean diasporas. Politics and ideas in the Long 19th century», Blomsbury Academic, 2015). Εκεί ακριβώς ο Πιζάνιας εντάσσει και την Οθωμανική Αυτοκρατορία στην αναπαραγωγή των μεγάλων Αυτοκρατοριών της Ανατολικής Μεσογείου (Ρωμαϊκή – Βυζαντινή – Οθωμανική). Οπως επισημαίνει: « Η Οθωμανική Αυτοκρατορία υπήρξε η τελευταία παραλλαγή του αυτοκρατορικού φαινομένου στον ανατολικό μεσογειακό κόσμο, ο τελευταίος κληρονόμος όλων των αυτοκρατοριών που προηγήθηκαν στην περιοχή. Επρόκειτο για μια θεοκρατική δεσποτεία ανατολικού τύπου, απολύτως αποξενωμένη από οποιαδήποτε πτυχή των πολιτισμικών χαρακτηριστικών των κατακτημένων».

Με αυτή την κρίσιμη αλλά και ξεκάθαρη τοποθέτηση ο ιστορικός δίνει το πλαίσιο γέννησης του νεότερου Ελληνισμού μέσα στο αυτοκρατορικό σύστημα της Ανατολικής Μεσογείου, υπογραμμίζοντας παράλληλα την παθογένειά της αλλά ταυτόχρονα θα έλεγα «μεγαλώνει» και την Ελληνική Επανάσταση. Η τελευταία δεν είναι απλώς μια επανάσταση με εθνικά χαρακτηριστικά, που της προσδίδει έτσι κι αλλιώς μια νεωτερικότητα, αλλά και μια επανάσταση εις βάρος ενός ολόκληρου σύμπαντος πολιτικής, διοικητικής και κοινωνικής οργάνωσης. Η Ελληνική Επανάσταση κάνει ένα άλμα φέρνοντας στο προσκήνιο ένα νέο μοντέλο και ανατρέποντας έναν κόσμο που έμοιαζε ακλόνητος.

Ποια είναι όμως η χρονική στιγμή που ο συγγραφέας θεωρεί κομβική για την ανάδυση του νεότερου Ελληνισμού; Ο Πιζάνιας θεωρεί ότι από τα μέσα του 16ου και μέχρι το τέλος του 18ου αιώνα ο Ελληνισμός αναπτύσσεται και γιγαντώνεται οικονομικά και εμπορικά κομίζοντας το εντυπωσιακό στοιχείο του ελέγxου του εξωτερικού εμπορίου της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας από τις μεγάλες ελληνικές εμπορικές οικογένειες.

Ο συγγραφέας ελέγχει το συγκεκριμένο πεδίο με πληρότητα και αποδίδει με γλαφυρό τρόπο μια μεγάλη αντίθεση της Αυτοκρατορίας. Από τη μια, στο εσωτερικό της έχει ένα ισχυρό θεοκρατικό σύστημα που αφορά και Μουσουλμάνους και Χριστιανούς αλλά και μια αυθαίρετη λεηλατική λογική πλήρους ανομίας από μεριάς Οθωμανών. Από την άλλη, κυριαρχεί ο δυναμισμός στο οικονομικό πεδίο αλλά και στο πεδίο της δικτύωσης μέσα από το εμπόριο και τη θαλάσσια κυριαρχία των Ρωμιών. Η αύξηση του χάσματος ανάμεσα στις κυρίαρχες τάξεις των Ρωμιών και του Οθωμανού κυρίαρχου μεγάλωνε την ανάγκη για ελευθερία και ανεξαρτησία. Η ώρα της Επανάστασης ερχόταν ολοένα και πιο κοντά.

Διαφωτισμός και φιλικοί

Ο Πιζάνιας αναγνωρίζει μεν τον ρόλο του Νεοελληνικού Διαφωτισμού χωρίς να τον περιγράφει ως μείζονα, ενώ του προκαλεί ενδιαφέρον και προσπαθεί να πάει πιο βαθιά στη μελέτη της Φιλικής Εταιρείας συμμετέχοντας στην αναβάθμιση της ιστορικής της μελέτης που λαμβάνει χώρα τα τελευταία χρόνια. Μέσα από τη Φιλική Εταιρεία  οι πρωταγωνιστές εγκαταλείπουν τους παραδοσιακούς ρόλους που είχαν εντός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και περνάνε σε άλλους που τους προετοιμάζουν για το επαναστατικό γεγονός. Πριν από την Εθνική Επανάσταση προηγείται η ατομική Επανάσταση μέσα από μια Εταιρεία που αν και εντάσσεται στον ριζοσπαστισμό που αναπτύσσεται στην Ευρώπη μετά το τέλος των Ναπολεόντειων Πολέμων διατηρεί και τα δικά της ξεχωριστά χαρακτηριστικά. Το «οργανωμένο πάθος», όπως πολύ λογοτεχνικά αλλά και ιστορικά χαρακτηρίζει ο συγγραφέας την Επανάσταση του 1821, οφείλει πολλά στη Φιλική Εταιρεία.

Το βιβλίο του Πιζάνια όπως και το προηγούμενό του δεν τηρεί την παραδοσιακή χρονική ακολουθία την οποία όμως δεν παραβιάζει και ποτέ. Μέσα από τον κύκλο των μεγάλων θεματικών ενοτήτων που επιλέγει πάντα ως διάρθρωση εξετάζει στο δεύτερο κεφάλαιο το εσωτερικό πεδίο χωρίς να χρησιμοποιεί απλοποιητικά σχήματα και χωρίς να διστάζει να αναζητά τα νήματα ανάμεσα σε διαφορετικές περιοχές, ανάμεσα στην τοπικότητα και στο εθνικό, αναδεικνύοντας την πολυπλοκότητα του ’21, τις αποκλίνουσες πορείες, τη διάσπαση, αλλά και την «επιμονή» του 1821 ως φαινομένου.
Το τρίτο κεφάλαιο είναι αφιερωμένο στον ξένο παράγοντα και στην εμπλοκή του στην ελληνική υπόθεση, το τέταρτο διερευνά ιδιαίτερα διεισδυτικά τον «εσωτερικό» Ελληνισμό, ενώ τα δύο τελευταία στο πολύ ενδιαφέρον κομμάτι του μετασχηματισμού της Επανάστασης από στρατιωτικό σε πολιτικό γεγονός και τελικά σε ανεξάρτητο κράτος.

Το βιβλίο του Πιζάνια εκτός από το σχήμα που εισάγει για την εξέταση του νεότερου Ελληνισμού, θεμελιώνει και τεκμηριώνει την ιδέα της οργανωμένης Επανάστασης, της βασικής τελικά προϋπόθεσης για την επιτυχία του Αγώνα που φαινόταν να ξέσπασε και να πέτυχε κόντρα σε όλα τα δεδομένα της εποχής της.

Πέτρος Πιζάνιας
Η Ελληνική Επανάσταση 1821-1830
Εκδ. Εστία,
σελ. 272
Τιμή 16 ευρώ