Ευριπίδου, «Ιφιγένεια εν Ταύροις»

Ο Ευριπίδης είναι ο τελευταίος τραγικός, με την ουσιαστική σημασία του τραγικού, αφού τραγωδία, με τις προδιαγραφές των χρόνων της προχριστιανικής εποχής δεν νοείται τους μετά Χριστόν αιώνες, και όταν χρησιμοποιήθηκε, αλλοιώθηκε ο πυρήνας της ουσίας του. Ο Ευριπίδης είναι συνοδοιπόρος με τους Σοφιστές, τον Σωκράτη, τον Θουκυδίδη, τον Ισοκράτη και με τον Περικλή, τον Κλέωνα, τους Τριάκοντα. Αυτοεξόριστος πεθαίνει στη Μακεδονία, όπου γράφει και τα τελευταία έργα του (μεταξύ των οποίων και το αριστούργημά του, τις «Βάκχες»). Μια εκπληκτική κινέζικη κατάρα λέει: «Σε καταριέμαι να ζήσεις σε ενδιαφέρουσα εποχή»! Ο Ευριπίδης ζει σε μια από τις σημαντικότερες και αντιφατικότερες εποχές της παγκόσμιας ιστορίας. Εχει ακούσει τον Ηρόδοτο να διαβάζει την «Ιστορία» του στους Ολυμπιακούς Αγώνες, έχει ακούσει τον Περικλή να εκφωνεί τον «Επιτάφιο», έχει ακούσει τον έξοχο «Πανηγυρικό» του Ισοκράτη στις γιορτές των Παναθηναίων. Είναι αυτός ο βιβλιοφάγος ποιητής με τη μεγαλύτερη βιβλιοθήκη στην Αθήνα (Σαλαμίνα) που, με παράκληση του Σωκράτη, παρήγγειλε σε Πειραιώτη ναυτικό να βρει στη Μικρά Ασία που εμπορεύονταν, να αγοράσει και να του φέρει το χειρόγραφο με το φιλοσοφικό έργο του Ηράκλειτου. Είναι ο νέος συγγραφέας που έχει δει στο θέατρο και την «Ορέστεια» του Αισχύλου και την «Αντιγόνη» και τον «Οιδίποδα Τύραννο» του Σοφοκλή. Και είναι αυτός ο αμφιλεγόμενος διανοούμενος της Αθήνας που έγινε κωμικός ήρωας σε έργο του Αριστοφάνη και ήταν στην παράσταση θεατής!

Ηταν ένας αιρετικός, όπως και ο συμπότης και φίλος του Σωκράτης. Εκείνος ήπιε το κώνειο για τις ιδέες του, ο Ευριπίδης δεν τιμήθηκε στους τραγικούς αγώνες από τους συμπολίτες του και, απογοητευμένος, αυτοεξορίστηκε στη Μακεδονία, μια χώρα που «αγόραζε» σοφία και σοφούς για να συμπορευτεί στη Λέσχη των πνευματικά προνομιούχων. Δεν είναι, λοιπόν, απλή σύμπτωση ότι η περιπέτεια του βίου του τον οδήγησε να μελετήσει τους θεσμούς, τη νοοτροπία και τα ηθικά προβλήματα και στους Αθηναίους και ίσως και στους συγχρόνους τους, στην κυρίως Ελλάδα και συνάμα στους νεήλυδες στον πολιτισμό, στους ξένους και στους νεοφώτιστους. Ετσι, και δεν είναι ασφαλώς τυχαίο, μελετά τον τρόπο με τον οποίο ένας Ελληνας προσπαθεί να κατανοήσει και να ενταχθεί στη νοοτροπία μιας «βάρβαρης χώρας» και το αντίστροφο: ένας ξένος, ένας «βάρβαρος» να προσπαθεί να ενταχθεί και να επιβιώσει σε μια ελληνική πόλη. Η Ιφιγένεια και η Ελένη πασχίζουν να νομιμοποιηθούν και να συμβιβαστούν με τους Ταύρους και τους Αιγύπτιους, όπου η τύχη τις οδήγησε, και η Μήδεια και η Ανδρομάχη αγωνίζονται να διασώσουν ζωή και αξιοπρέπεια, αυτές ξένες και «βάρβαρες», σε ελληνική πόλη.

ΤΟ ΕΡΓΟ. Στην «Ιφιγένεια εν Ταύροις» ο Ευριπίδης μελετά την Ελληνίδα στη χώρα των «βαρβάρων» Ταυρίδα. Χρειάζεται πάντα να επισημαίνουμε πως στην εποχή εκείνη η λέξη βάρβαρος σήμαινε τον κάτοικοι μιας χώρας που μιλούσε μια άλλη, πιθανόν ακατανόητη, γλώσσα και έχει άλλες αξίες και θεσμούς από τους ελληνικούς. Βάρβαρος δηλαδή σήμαινε ό,τι σήμερα λέμε ξένος, αλλοδαπός. Ο Ευριπίδης, λοιπόν, εκμεταλλευόμενος μιας μικρής εμβέλειας μύθο της ιστορίας των Ατρειδών, ακολουθεί την ηρωίδα του Ιφιγένεια στην ξένη επικράτεια, όπου μάλιστα έχει αναδειχθεί σε επίσημο θεσμό: είναι ιέρεια με λειτούργημα που απαιτεί την αμέριστη εμπιστοσύνη της άρχουσας τάξης και της ηγεσίας της. Θυσιάζει ξένους αιχμαλώτους που συλλαμβάνονται να παραβιάζουν τα σύνορα. Την εποχή που γράφεται η «Ιφιγένεια εν Ταύροις» έχει ξεκινήσει μέσα στην Αθήνα και στους κύκλους των Σοφιστών (η πλειονότητά τους ήταν ξένοι που δίδασκαν περιοδικά στο άστυ) μια ευρεία και γόνιμη συζήτηση διαπολιτισμικών ιδεών, αξιών και θεσμών. Ο Ευριπίδης εκμεταλλεύεται τον κοινόχρηστο μύθο που ήθελε τον μητροκτόνο Ορέστη, για να απαλλαγεί από την ενοχή, να κλέψει και να φέρει στην Αθήνα (τη σημερινή Ραφήνα) το ξόανο της θεάς Αθηνάς (θυμηθείτε πως οι κυνηγημένοι Πόντιοι της Μικράς Ασίας έφεραν στη νέα πατρίδα τους την Παναγία Σουμελά!). Ο Ευριπίδης, λοιπόν, εκμεταλλεύτηκε τη μυθολογική παράδοση που αφηγείτο πως η Ιφιγένεια δεν εσφάγη στην Αυλίδα, αλλά η Αθηνά την αφήρπασε και εν είδει νεφέλης την εγκατέστησε στην Ταυρίδα, όπου και ελατρεύετο ως θεά που τιμάται με τη σφαγή ξένων που εισβάλλουν στην επικράτεια των Ταύρων. Ο Ορέστης φτάνει στην Ταυρίδα με συνοδό τον Πυλάδη, κατόπιν εντολής των θεών, για να κλέψει το ξόανο της Αθηνάς, ώστε να απαλλαγεί από τις Ερινύες. Η μυθολογική παραλλαγή του Ευριπίδη τροποποιεί την αφήγηση που ακολουθεί ο Αισχύλος στην «Ορέστεια». Κατά την παραλλαγή αθωώθηκε ο Ορέστης από την πλειοψηφία των Ερινύων, αλλά η μειοψηφία δεν αποδέχεται την απόφαση και συνεχίζει να κυνηγά τον μητροκτόνο. Απαλλαγή από το μαρτύριο θα υπάρξει, αν το διοπετές ξόανο της Αθηνάς εγκατασταθεί στις Αραφηνίδες Ακτές (Ραφήνα). Αυτά λέει ο κυρίαρχος μύθος. Αλλά το να είναι ιέρεια στον ναό όπου το ξόανο λατρεύεται από τους Ταύρους, ώστε η συγκυρία να οργανώσει μια συνάντηση δύο αδελφών που ο ένας αγνοεί την τύχη του άλλου. Ο Ορέστης, μάλιστα, γνωρίζει πως η αδελφή του θυσιάστηκε στην Αυλίδα, όταν εκείνος ήταν σχεδόν νήπιο. Η Ιφιγένεια, πάλι, αγνοεί τον φόνο του Αγαμέμνονα από την Κλυταιμνήστρα και βέβαια τον δικό της φόνο από τον έφηβο πλέον Ορέστη.

ΞΕΝΟΦΟΒΙΑ. Υπάρχουν ισχυρά επιχειρήματα σε πολλούς μελετητές του έργου του Ευριπίδη που θεμελιώνονται πάνω στα εμφανή ρομαντικά στοιχεία, στην πραγματικότητα, πρωτορομαντικά. Και υπάρχουν πολλά τέτοια θεματικά μοτίβα. Οταν δύο νέα παιδιά εισβάλλουν στην ξένη χώρα που τιμωρεί τους ξένους, όπως συμβαίνει σε περιόδους που γίνεται αξίωμα η γνησιότητα της φυλής και ο κίνδυνος αλλοίωσης των πολιτισμικών και ηθικών αξιών. Το πολιτισμικό τοπίο παραπέμπει σε μια χώρα με ξενοφοβικά σύνδρομα. Οταν στην Ταυρίδα λατρεύεται μια Αθηνά που απαιτεί για τη λατρεία της ανθρωποθυσίες, και κοινό της τραγωδίας βλέπει το δράμα κάτω από τον Παρθενώνα, το πράγμα γίνεται αμέσως συναισθηματικά φορτισμένο με αντίδραση. Από την άλλη, όμως, όταν ο Βασιλιάς της χώρας, μετά τη σύλληψη των δύο λαθραίων παρείσακτων, μαθαίνει πως είναι ένοχοι στη χώρα τους μητροκτονίας, δογματίζει πως στη χώρα των «βαρβάρων τέτοιες πράξεις είναι αδιανόητες. Από την άλλη πάλι πώς να χαρακτηρίσει απάνθρωπη την ανθρωποθυσία που απαιτεί ο νόμος των «βαρβάρων», όταν η ιέρεια που επιστατεί σε ανθρωποθυσία είναι στη χώρα των Ελλήνων θύμα θυσίας;

Ενα άλλο δείγμα της ιδιοφυούς διαχείρισης του μύθου από τον Ευριπίδη είναι το γεγονός πως, ενώ οι δύο Ελληνες διώκονται από τις Ερινύες της μειοψηφίας κατά τη δίκη του μητροκτόνου, ο «βάρβαρος» Θόας, χωρίς κανέναν δισταγμό, όταν ακούει τη βούληση της θεάς για τη μοίρα των δύο εισβολέων και διαπομπευτών της εντόπιας θρησκείας, αποδέχεται τη λύση που προτείνεται και αίρει τις αντιδράσεις του, παρότι έχει γελοιοποιηθεί και το κύρος του και η έννομη τάξη. Ενα από τα δραματουργικά κατορθώματα του Ευριπίδη είναι η διάσημη αναγνώριση των δύο αδελφών, αφού και οι δύο αγνοούν ο ένας την ύπαρξη του άλλου. Βέβαια, ο πυρήνας της λύσης οφείλεται στην έξοχη ρομαντική λαχτάρα της Ιφιγένειας να γνωρίσει την ύπαρξή της στους δικούς της και στην πόλη της. Το έξοχο ρομαντικό αυτό στοιχείο τονίζεται και στα υπέροχα χορικά, αφού ο Χορός της τραγωδίας αποτελείται από Ελληνίδες αιχμάλωτες που νοσταλγούν την πατρίδα και τα ήθη της. Το χορικό, μάλιστα, που νοσταλγούν τα λαϊκά πανηγύρια του χωριού τους και φαντάζονται να χορεύει πρώτη στον χορό η μάνα τους έχει τη συνταρακτική ιστορία του. Αυτό τραγουδούσαν στη Σικελία οι αιχμάλωτοι Αθηναίοι του αποδεκατισμένου στρατού που είχε στείλει εκεί χωρίς ελπίδα μια χυδαία αθηναϊκή ηγεσία.

Ενα άλλο λαϊκό και συνάμα ρομαντικό στοιχείο είναι η αγγελική ρήση. Ενας τσοπάνος που έχει οδηγήσει το κοπάδι με τα γελάδια του στην ακτή για να πιουν αρμυρό νερό που κατεβάζει γάλα στους μαστούς των αγελάδων με τα μοσχαράκια τους είναι αυτός που έρχεται να αναγγείλει την άφιξη των δύο ξένων στον τόπο που έχουν καταφύγει στα σπηλιαράκια της ακτής. Το πλέον ενδιαφέρον ιδεολογικό στοιχείο αυτής της έξοχης τραγωδίας βρίσκεται στον τρόπο που οι Ελληνες, Ορέστης, Πυλάδης, Ιφιγένεια τολμούν να χρησιμοποιήσουν για να αποφύγουν την τιμωρία ως παραβάτες του νόμου που ισχύει σε μία χώρα, το ιερό ξόανο της θεάς. Είναι σαν να κρύβεται ένας φυγάς και δολοφόνος και έτσι να δραπετεύει κάτω από τον Επιτάφιο κατά την περιφορά του στις οδούς της πόλης. Αλλά το ξόανο χρησιμοποιείται και ως λάφυρο που εμποδίζει τους εντόπιους να βουλιάξουν το πλοίο.

Η πραγματικά τραγική ειρωνεία, όπως μας επιφυλάσσεται, όταν ακούμε πως, λόγω του ότι η θεά που λατρευόταν στην Ταυρίδα ως τιμωρός των παρανόμων εισβολέων, άρα ευφραινόταν με τη σφαγή ανθρώπων, στη Βραυρώνα πια, στο νέο ναό της, για να μην αποποιηθεί από το «χούι» της, στη γιορτή της θα σφάζονταν αρνιά και συνάμα για να κρατηθεί το έθιμο να χαράσσονται στον λαιμό έφηβοι Αθηναίοι ταμένοι! Μια σύγχρονη απήχηση σε ορισμένες περιοχές του τόπου μας σήμερα με τη συμβολική καύση του Εβραίου.

Οταν ως εκπαιδευτικός δίδασκα έτσι την «Ιφιγένεια εν Ταύροις», απέφευγα την πάγια ερμηνευτική μέθοδο για το πόσο έξυπνοι είναι οι Ελληνες και πόσο βλαξ ο Θόας. Αυτός ο νηφάλιος «βάρβαρος» φαίνεται να λέει: «Ετσι το παίζετε με τους θεούς, με γεια σας με χαρά σας. Πάντως εμείς εδώ δεν σκοτώνουμε τη μάνα μας και, όταν τη σκοτώνουμε, δεν κυκλοφορούμε ελεύθεροι»! Ετσι ο Ευριπίδης!!